Πρακτικά Ημερίδας

Δευτέρα, 5 Νοεμβρίου 2012

Χαράλαμπος Πουλόπουλος:  Καλή σας ημέρα.  Η Ημερίδα αφορά την Κασσάνδρα με τίτλο «Διαψεύδοντας την Κασσάνδρα».  Η Κασσάνδρα είναι μία πόλη στη Χαλκιδική κοντά στην οποία έχει φτιαχτεί εδώ και αρκετά χρόνια ένα συγκρότημα για κέντρο απεξάρτησης.  Ξεκίνησε το 2002.  Ξοδεύτηκαν αρκετά χρήματα.  Δεν λειτούργησε, δεν ολοκληρώθηκε το έργο, ολοκληρώθηκε ένα μεγάλο μέρος του έργου, αλλά δεν λειτούργησε.  Το Υπουργείο Δικαιοσύνης αποφάσισε πριν από ενάμισι-δύο χρόνια περίπου να ξεκινήσει μία διαδικασία αξιοποίησής του κυρίως προς την κατεύθυνση των ανηλίκων παραβατών.  Το ΚΕΘΕΑ συμμετείχε σε ένα διαγωνισμό που έκανε το Υπουργείο Δικαιοσύνης και ανέλαβε τη μελέτη για την οργάνωση και λειτουργία αυτού του κέντρου απεξάρτησης στην Κασσάνδρα στη Χαλκιδική.

Η μελέτη βασίστηκε και στην υφιστάμενη κατάσταση – έγινε έρευνα με τους κρατούμενους που είναι στα σωφρονιστικά καταστήματα ανηλίκων, με τους φύλακες, με το προσωπικό.  Είναι μία συστηματική δουλειά, μία ομάδα επιστημόνων από το ΚΕΘΕΑ με εξωτερικούς συνεργάτες, καθώς επίσης και με στελέχη του κέντρου απεξάρτησης στον Ελαιώνα Θηβών φθάσαμε σε ένα σημείο να δούμε ποιες είναι οι ανάγκες, ποια είναι τα προβλήματα, τί θα μπορούσε να γίνει προς την κατεύθυνση της καλύτερης αξιοποίησης του κέντρου αλλά και του οφέλους της ελληνικής κοινωνίας ώστε να αποτελέσει ένα κέντρο που θα δώσει τη δυνατότητα σε νέους που έχουν προβλήματα εξάρτησης και παραβατική συμπεριφορά να ενταχθούν ομαλά στην κοινωνία.

Είναι χαρά και τιμή μας που είναι μαζί μας ο Γενικός Γραμματέας του Υπουργείου Δικαιοσύνης ο κύριος Μαρίνος Σκανδάμης με τον οποίον συνεργαζόμαστε σε πολλά θέματα, στα προγράμματα που αφορούν τους εξαρτημένους στις φυλακές. Σας ακούμε για το χαιρετισμό σας.

Μαρίνος Σκανδάμης:  Κυρία Καθηγήτρια, κύριε Καθηγητά, εκλεκτοί προσκεκλημένοι, κυρίες και κύριοι, κύριε Διευθυντά ς, καταρχάς θέλω να σας μεταφέρω τους θερμούς χαιρετισμούς του Υπουργού Δικαιοσύνης, Διαφάνειας και Ανθρωπίνων Δικαιωμάτων, του Αντώνη Ρουπακιώτη και φυσικά του Υφυπουργού μας του Κώστα Καραγκούνη καθώς και τις ευχές τους για επιτυχία αυτής της Ημερίδας.

Το ΚΕΘΕΑ μέσα και έξω από τη φυλακή με τις υποδομές του και κυρίως με το προσωπικό του, με την επιστημονικότητα που έχει, τη γνώση, την ανθρωπιά και την ευαισθησία αποτελεί τον απόλυτο συμπαραστάτη στον εξαρτημένο άνθρωπο.  Σε ό,τι αφορά τα καταστήματα κράτησης νομίζω ότι οι πολιτικές του ΚΕΘΕΑ σε αυτό αποτελούν την κορωνίδα των πολιτικών υγείας του σωφρονιστικού συστήματος.  Οφείλουμε ως Υπουργοί Δικαιοσύνης να εμβαθύνουμε αυτή τη σχέση και να την επεκτείνουμε και σε άλλα καταστήματα κράτησης.  Τη σημασία που δίνουμε στις πολιτικές του ΚΕΘΕΑ και γενικά στα θέματα των εξαρτήσεων, την πιστοποιούμε όχι μόνο μέσα από λόγια και ευχές, αλλά κυρίως με τη νοηματοδότηση του νέου νομοσχεδίου, ένα νομοσχέδιο του οποίου η διαβούλευση ολοκληρώθηκε μόλις την Παρασκευή, ένα νομοσχέδιο το οποίο επεξεργάστηκε Επιτροπή υπό την Προεδρία του Καθηγητή, Νίκου Παρασκευόπουλου, και με το οποίο γίνεται μία μεγάλη τομή, δηλαδή από τον κρατούμενο εξαρτημένο, περνάμε στον απελευθερωμένο άνθρωπο.

Βεβαίως οι πολιτικές υγείας δεν σταματούν σε αυτό.  Τα καταστήματα κράτησης αντιμετωπίζουν μεγάλα προβλήματα, είναι σε όσους ασχολούνται με το χώρο, κοινώς γνωστά.  Μέσα από το νομοσχέδιο αυτό δίνουμε πολλή σημασία στο πώς θα συνδέσουμε τους γιατρούς του ΕΣΥ με τα καταστήματα κράτησης της χώρας, γιατί πραγματικά υπάρχουν αυτήν τη στιγμή καταστήματα που δεν έχουν ούτε ένα γιατρό, όπως είναι το κατάστημα κράτησης των Γρεβενών ή της Νιγρίτας, που δεν επιθυμεί ούτε γιατρός με σύμβαση να πάει να απασχοληθεί και τα τοπικά νοσοκομεία αντιμετωπίζουν τους κρατουμένους με ό,τι σημαίνει αυτό και σε επικινδυνότητα και σε ασφάλεια και σε άμεση αντιμετώπιση κυρίως για την υγεία των κρατουμένων.  Επομένως, με αυτόν τον τρόπο συνδέοντας τα τοπικά νοσοκομεία με τα όμορα καταστήματα κράτησης όπου υποχρεωτικά θα παρέχουν οι γιατροί υπηρεσίες σε αυτά, θα μπορέσουμε να αντιμετωπίσουμε τέτοια θέματα υγείας που αφορούν όχι μόνο την υγεία των κρατουμένων αλλά και ευρύτερα τη δημόσια υγεία.

Θέλω να ευχαριστήσω για την τιμή που μου κάνατε να παραβρεθώ και να απευθύνω αυτό το χαιρετισμό.  Να ξέρετε ότι βρισκόμαστε πάντα κοντά και σε στενή συνεργασία με το ΚΕΘΕΑ στηρίζοντας όλες τις δράσεις του στον απόλυτο βαθμό και ελπίζω, κύριε Πρόεδρε και κύριε Διευθυντά, τα συμπεράσματα της Ημερίδας αυτής να δοθούν και στο Υπουργείο προκειμένου να τα εντάξουμε στις πολιτικές μας.  Ευχαριστώ πολύ.

Χαράλαμπος Πουλόπουλος:  Σας ευχαριστούμε κύριε Σκανδάμη.  Το λόγο έχει ο Πρόεδρος του Διοικητικού Συμβουλίου του ΚΕΘΕΑ ο κύριος Γεράσιμος Νοταράς.

Γεράσιμος Νοταράς:  Καλή σας ημέρα.  Σήμερα θεωρώ ότι είναι μία πάρα πολύ σημαντική ημέρα για το ΚΕΘΕΑ γιατί κόποι, σχεδιασμοί και αγώνες πάνω από 25 χρόνια καταλήγουν, ελπίζω να μην έχουμε ανατροπές αυτήν τη φορά, σε ένα πάρα πολύ σημαντικό γεγονός.  Άκουσα ότι ο κύριος Σκανδάμης σας μίλησε εκτενώς για το θέμα του νόμου, που είναι πράγματι μία τομή στην πολιτική που αφορά το σωφρονιστικό σύστημα στην πατρίδα μας.  Ο νόμος αυτός προσπαθεί να εισάγει και ελπίζουμε ότι θα γίνει πραγματικότητα, εναλλακτικές, της φυλάκισης, προβλέψεις για παραβάτες, προβλέπει αναλογικότητα στις ποινές και κάνει τρομερά ανοίγματα που θα έχουν επιπτώσεις και σε ένα τεχνικό κομμάτι, αν θέλετε, αλλά πολύ σημαντικό που είναι η αποσυμφόρηση των φυλακών, που σήμερα ίσως είναι το μεγαλύτερο φρένο για να προχωρήσουν αυτά τα οποία το Υπουργείο σχεδιάζει και προσπαθεί να υλοποιήσει.

Όπως γνωρίζετε, το Κέντρο Θεραπείας Εξαρτημένων Ατόμων, γιατί απ’ ό,τι βλέπω οι περισσότεροι γνωρίζετε το ΚΕΘΕΑ από καιρό, παρεμβαίνει στο σωφρονιστικό σύστημα, συμβουλευτικά στην αρχή και θεραπευτικά σήμερα, εδώ και 25 χρόνια, πράγμα το οποίον είναι εύκολο να ειπωθεί αλλά αν κάποτε γραφτεί η ιστορία το πώς μπήκε στο σωφρονιστικό σύστημα ένας εξωτερικός οργανισμός, τί δυσκολίες αντιμετώπισε, τί ανατροπές γνώρισε, θα είναι πραγματικά ένα θρίλερ.  Εν πάση περιπτώσει, επειδή στο ΚΕΘΕΑ, υπάρχει πάντα μία προσήλωση στους στόχους, μία επιμονή και μία συνέπεια.  Σήμερα, βρισκόμαστε σε ένα σημείο όπου το ΚΕΘΕΑ διαθέτει τέσσερις θεραπευτικές κοινότητες μέσα στο σωφρονιστικό σύστημα.  Εδώ θέλω να κάνω μία παρέμβαση, θα διαβάσατε ίσως στις εφημερίδες ότι είχαμε ένα τρομερό ατύχημα τους περασμένους μήνες και είναι πραγματικά εντυπωσιακός ο τρόπος με τον οποίον η πολιτεία ανταποκρίθηκε ώστε πάρα πολύ σύντομα και η κοινότητα αυτή των ανδρών του Κορυδαλλού να ξαναλειτουργεί με τα ποιοτικά στοιχεία που είχε και τα οποία θέλουμε πάλι να βάλουμε μπροστά.  Αυτό οφείλεται τόσο στο Υπουργείο Υγείας που εξασφάλισε τη χρηματοδότηση, όσο και στις άμεσες ενέργειες του Υπουργείου Δικαιοσύνης, που έλαβε όλες τις προβλέψεις ώστε τα έργα, που συνήθως είναι πολύ δύσκολα και χρονοβόρα, να μπορέσουν να πραγματοποιηθούν άμεσα.

Οι παρεμβάσεις αυτές των τεσσάρων κοινοτήτων και των 23 συμβουλευτικών μονάδων μέσα στο σωφρονιστικό σύστημα σήμερα επιλαμβάνονται περίπου το 10% του συνόλου των κρατουμένων και το διπλάσιο ποσοστό των ανθρώπων που βρίσκονται υπό εξάρτηση μέσα στη φυλακή.  Αυτό σημαίνει σε έναν απλό αριθμό, μετρώντας μέχρι τον Ιούνιο του φετινού έτους, 1.447 άτομα, πράγμα το οποίον είναι ένα κατόρθωμα μέσα στις συνθήκες που υπάρχουν σήμερα και στην πατρίδα μας αλλά και ειδικότερα στο σωφρονιστικό σύστημα.  Το γεγονός αυτό βεβαίως δεν είναι τυχαίο και κυρίως οφείλεται στην ποιότητα των στελεχών του Κέντρου Θεραπείας Εξαρτημένων Ατόμων, ιδιαίτερα των ανθρώπων οι οποίοι ξεκίνησαν μία σταδιοδρομία θεραπευτική, αφού έχουν γνωρίσει την εμπειρία της χρήσης και οι οποίοι σήμερα σε μεγάλο ποσοστό στελεχώνουν τις μονάδες μας μέσα στο σωφρονιστικό σύστημα.  Εδώ πρέπει να κάνω μία δεύτερη παρένθεση λέγοντας ότι είναι και οι άνθρωποι αυτοί που στην σημερινή συγκυρία των οριζοντίων περικοπών έχουν υποστεί μειώσεις του μισθού  τους μέχρι και 41%.  Βεβαίως, στη γενική αυτή προσπάθεια συνέβαλαν φωτισμένοι άνθρωποι, Ακαδημαϊκοί, Καθηγητές και Καθηγήτριες οι οποίοι έχουν θητεύσει επανειλημμένα στο Κέντρο Θεραπείας Εξαρτημένων Ατόμων και στο Διοικητικό του Συμβούλιο, αλλά εξακολουθούν να βρίσκονται δίπλα στο ΚΕΘΕΑ και να προσφέρουν τις υπηρεσίες τους και να υλοποιούν αυτά τα οποία θα ακούσετε σε λίγο.

Επίσης, κάτι άλλο το οποίον δεν λέγεται συχνά αλλά θα ήθελα να το επισημάνω, το Κέντρο Θεραπείας Εξαρτημένων Ατόμων από την πρώτη ημέρα που άρχισε να λειτουργεί είχε πάντα στο Διοικητικό του Συμβούλιο εκπροσώπους της Δικαιοσύνης, φωτισμένους ανθρώπους, Εισαγγελείς, οι οποίοι και στην κορυφή στην ιεραρχία την επαγγελματική τους και οι οποίοι στη συνέχεια δημιούργησαν μία κουλτούρα μέσα σε ένα κοινό που δεν μπορεί να πει κανένας ότι είναι συμφιλιωμένο με τους εκπροσώπους της Δικαιοσύνης.  Έγινε μία μεγάλη στροφή επί Υπουργίας Παπαληγούρα, όπου για πρώτη φορά πλέον θεσμοθετήθηκαν οι παρεμβάσεις αλλά και προδιαγράφηκαν οι εκατέρωθεν υποχρεώσεις και δικαιώματα τόσο του Υπουργείου υποδοχής μας όσο και του ΚΕΘΕΑ που ενεργούσε εκεί.  Ακολούθησε μία πολύ θεαματική διεύρυνση αυτού του πνεύματος επί Υπουργίας Καστανίδη, όπου εκεί πλέον δρομολογήθηκαν τόσο οι διαδικασίες για το νέο σωφρονιστικό κώδικα όσο και για το νόμο για τον οποίον ακούσατε μόλις πριν λεπτομερέστερα.  Πιστεύω ότι είναι πράγματα τα οποία πρέπει να λέγονται διότι αυτά είναι που τελικά επιτρέπουν στο να μπορούν οι άνθρωποι οι οποίοι είναι επιφορτισμένοι με τη θεραπεία να παρεμβαίνουν σε ένα δύσκολο περιβάλλον όπως είναι αυτό του σωφρονιστικού συστήματος.  Πρέπει να πω ότι η πολιτική αυτή η ανοιχτόμυαλη, η αποτελεσματική ακολουθείται και από την σημερινή ηγεσία του Υπουργείου Δικαιοσύνης.

Έτσι, σήμερα, βρισκόμαστε στην ευχάριστη θέση να έχουμε ένα νόμο ο οποίος πιστεύουμε ότι άμεσα θα ψηφιστεί από τη Βουλή.  Ακόμα έχουμε στα χέρια μας μία μελέτη που θα είναι και το αντικείμενο της σημερινής Ημερίδας, μία μελέτη επιστημονική κυρίως για το χώρο των ανήλικων κρατουμένων, αλλά πιστεύω ότι έχει μεγάλη σημασία και γενικότερη και υπάρχει η ελπίς ότι όχι μόνον το θεσμικό πλαίσιο αλλά και η υποδομή, πάρα πολύ σύντομα, θα είναι σε θέση να υποδεχθεί υπό συνθήκες εναλλακτικές, όπως προβλέπει ο νόμος, τους νέους χρήστες.  Πιστεύω ότι τέτοιου είδους βήματα σε μία συγκυρία δύσκολη για την πατρίδα μας είναι ελπιδοφόρα και είναι φάροι ότι με κάποια προσπάθεια και με πολύ καλή συνεργασία μπορούν να προχωρούν πράγματα στην πατρίδα μας.  Σας ευχαριστώ.

Χαράλαμπος Πουλόπουλος:  Ευχαριστούμε τον κύριο Νοταρά, τον Πρόεδρο του Διοικητικού Συμβουλίου του ΚΕΘΕΑ, και περνάμε στο κύριο μέρος της Ημερίδας με τον Καθηγητή το Νίκο τον Παρασκευόπουλο με θέμα «Κοινωνικές και Θεσμικές Αλλαγές στο Ποινικό Δίκαιο των Ανηλίκων».

Νίκος Παρασκευόπουλος:  Κύριε Γενικέ Γραμματέα, κύριε Πρόεδρε του ΚΕΘΕΑ, αγαπητέ Διευθυντή, αγαπητές και αγαπητοί συνάδελφοι, αγαπητές και αγαπητοί φίλοι, το αρκετά γενικό θέμα της εισήγησης που ακολουθεί είναι οι αναγκαίες αλλαγές στο κοινωνικό και στο θεσμικό πλαίσιο των παραβάσεων των ανηλίκων. Θα κινηθούμε στο σημείο επαφής με ένα άλλο θέμα: την τύχη των εξαρτημένων από ναρκωτικά ενώπιον του ποινικού συστήματος. Χρήσιμο λοιπόν φαίνεται να ξεκινήσουμε με το ιστορικό περίγραμμα, αλλά και με κάποιες δοξασίες που διαμόρφωσαν το αντίστοιχο θεσμικό πλαίσιο.

Η πρώτη δοξασία ακούγεται συχνά: «Το παιδί είναι εκ γενετής αθώο». Η σχετική αντίληψη επικράτησε στις νομοθετικές εργασίες και στις δικαστικές αίθουσες, ενώ αντίθετα οι  ψυχολόγοι ερευνούν συμπλέγματα και μικροπονηρίες ήδη ανιχνεύσιμες στη φάση του θηλασμού.

Σύμφωνα με τη δεύτερη δοξασία, κάθε έφηβος είναι παραβατικός. Όχι απλώς δυνάμει, αλλά συνήθως. Κατά συνέπεια η διαπαιδαγώγηση, η συμμόρφωσή του, ονομάζεται «αναμόρφωση». Υπονοείται η επιστροφή στη χαμένη αθωότητα της βρεφικής ηλικίας. Η συμμόρφωση ονομάζεται επίσης «θεραπεία». Το υπονοούμενο εδώ είναι ότι η παραβατική εφηβεία είναι μια αρρώστια.

Στην περίπτωση των εξαρτημένων από ναρκωτικά οι αντίστοιχοι χαρακτηρισμοί συγχρονίζονται. Για κάποιους ο «ναρκομανής» είναι ένας άρρωστος αθώος. Για άλλους, είναι ένοχος σε κάθε περίπτωση, και μόνο που πήρε ναρκωτικά.

Οι παραπάνω δοξασίες διαπότισαν την κουλτούρα των ποινικολόγων, από τον 19ο αιώνα έως σχεδόν τα τέλη του 20ού. Εντούτοις, ορισμένα κείμενα που τις ενσωμάτωσαν σήμερα διαβάζονται σαν παμπάλαια. Δειγματοληπτικά, ας διαβαστούν τα παρακάτω.

Από τα μελετήματα του Δ.Ν. Δαμασκηνού (1929), δικαστή και εισαγγελέα προ πολλών δεκαετιών:1 «Η χαρτοπαιξία, ο αλκοολισμός, η κοινωνική απάτη, είναι δώρα με τα οποία αι μοίραι προσέρχονται εις το λίκνον των νέων βλαστών μας· η ευφυία και το πνεύμα δημιουργούν κακούργους εν τη επιτυχία, αυτόχειρας εν τη αποτυχία και στιγματίζουν ή θάπτουν την τιμήν ή την ευτυχίαν της οικογενείας». Παρακάτω:2 «Από ετών διαμαρτύρομαι δια τον προσεγγίζοντα κίνδυνον του εκφυλισμού όστις έχει την ρίζαν του εις την νεαράν ηλικίαν».

Από τη μονογραφία του Εισαγγελέως. Η Μικρουλέα για την παιδική εγκληματικότητα (1940):3 «Εν θλιβερόν γεγονός μοι έκαμε βαθυτάτην εντύπωσιν αμέσως με την άφιξίν μου εις Θεσσαλονίκην όπου ετοποθετήθην ως Εισαγγελεύς των Πρωτοδικών… Πρόκειται περί των σμηνών των αλητοπαίδων, τα οποία είχον αποβή τρομερά μάστιξ δια την Μακεδονικήν Πρωτεύουσαν. Εις όλα τα κέντρα της πόλεως, εις τας εισόδους των κινηματοθεάτρων και λοιπών θεαμάτων και παντού όπου ελάμβανε χώραν οιαδήποτε κοσμική συγκέντρωσις επέπιπτον κατά σμήνη οι μικροί αλήται, ρακένδυτοι, ρυπαροί, ελεεινοί την θέαν. Έτειναν προς επαιτείαν το μικρόν ρυπαρό χέρι των, ενώ εξελιπάρουν με εκνευριστικούς κλαυθμηρισμούς την ευσπλαχνίαν. Ταυτοχρόνως το μάτι των ζωηρό και αεικίνητο ανίχνευε προς ανεύρεσιν οιουδήποτε αντικειμένου, το οποίον έσπευδον να κλέψουν. Όχι δε σπανίως, υποβοηθούντος του συνωστισμού, εβύθιζον το χέρι εις τα θυλάκια

 

 

_____________________________________________________________________

 

[1] Δ.Ν. Δαμασκηνού, Από την Εγκληματικήν Κοινωνιολογίαν, Διαλέξεις, Α΄ (1929).

 

2 Στο ίδιο, 55.

 

3 Η. Μικρουλέα, Η παιδική εγκληματικότης εν Ελλάδι και αλλαχού. Τα αναμορφωτικά άσυλα και σχολεία (1940), 86-87.

του ανυπόπτου κόσμοι ικανοποιούμενοι με την κλοπήν και ενός μανδηλίου. Ασχέτως δε προς την οικτρότητα, την οποίαν παρουσίαζε το θέαμα τούτο, όπερ απετέλει προσβολήν δια τον πολιτισμόν της δευτέρας πόλεως του Κράτους, ήσαν απειράριθμα τα κρούσματα μικροκλοπών, λωποδυσιών και διαρρήξεων ακόμη, κατά προτίμησιν περιπτέρων, τα οποία εσημειούντο καθημερινώς με δράστας κατ’ απόλυτον πλειονότητα τους μικρούς αυτούς αλητόπαιδας».

Ο καθηγητής Ι. Παπαζαχαρίου, στη διδακτορική διατριβή του για τους «ανήλικους εγκληματίες» (1932) δίνει τον εξής ορισμό για τον ανήλικο γενικά:4 «Ανήλικος λοιπόν, ούτως ειπείν υπό την φυσική έννοιαν της λέξεως, είναι ο εκ λόγων μη ωριμότητος ατελής ψυχοφυσικώς άνθρωπος».

Τέλος, ο καθηγητής Ν. Καρανίκας κατέτασσε στο  βιβλίο του για το εγκληματοπροληπτικό δίκαιο (1933) στους «ημιεπικίνδυνους» και τους ανήλικους εκείνους5 «οίτινες χωρίς να εγκληματήσωσι είνε ηθικώς διαφθαρμένοι και δύνανται να υποβληθούν εις προστατευτικήν επίβλεψιν, αποστολήν εις εκπαιδευτικά ή αναμορφωτικά δημόσια καταστήματα και εις διάφορα άλλα προστατευτικά μέτρα».

Ενώ το ποινικό δίκαιο των ανηλίκων ήταν διαποτισμένο από τις παραπάνω δοξασίες στην αρχική του μορφή στον Ποινικό Κώδικα (1950), κατά το δεύτερο μισό του 20ου αιώνα έπνευσαν άνεμοι επιστημονικού ορθολογισμού και φιλελευθερισμού. Κατά τη γνώμη μου, οι ακόλουθοι ήταν οι κυριότεροι σταθμοί στη νομοθετική εξέλιξη: Η κάθοδος του ορίου για την απόλυση υπό όρο των ανήλικων κρατουμένων λόγω ποινικού σωφρονισμού (127 ΠΚ) στο ένα δεύτερο της συνολικής διάρκειας της ποινής,6 η άνοδος των ορίων ηλικίας για τη δυνατότητα επιβολής ποινικού σωφρονισμού (13 έως 18 ετών, αντί 12 έως 17)7 και η αποσαφήνιση (συστολή) των όρων επιβολής του.8

Ήδη όμως σήμερα γίνονται αισθητές οι νέες κοινωνικές συνθήκες της μετανεωτερικής εποχής: η αύξηση του αριθμού των φτωχών (νεόπτωχων), των ξένων και γενικά των κοινωνικά αποκλεισμένων, η παρακμή των προνοιακών δομών ακόμη και στο μέρος τους που αφορά τους ανήλικους, καθώς και η συχνή παρουσία εξαρτημένων από ναρκωτικά νέων στα δικαστήρια και στις φυλακές.

_________________________________________________________

 

4 Ι. Παπαζαχαρίου, Οι ανήλικοι εγκληματίαι κατά τα παρ’ ημίν και αλλαχού κρατούντα (Α΄,  1932) 45. Βλ. φιλόστοργες σκέψεις του ίδιου για τους ανήλικους στο πολύ μεταγενέστερο έργο του Χριστιανισμός και Ποινικόν δίκαιον (1858) 121-124.

 

5 Δ. Καρανίκα, Το Εγκληματοπροληπτικόν δίκαιον (1933) 105.

 

6 Ν. 2207/1933.

 

7 Ν. 3189/2003.,

8  Ν. 3860/2010.

 

Στο σύνολό τους ή χωριστά η καταπιεστική εξουσία, οι προβληματικές οικογένειες, οι ειδικοί εκείνοι που σύμφωνα με μια ριζοσπαστική κριτική αναζητούν ομάδες – στόχους για να δικαιολογούν απορροφήσεις κονδυλίων, χάνουν κάπως σε σημασία και επίδραση. Οι περισσότεροι ειδικοί δεν εισέρχονται καθόλου στο γκέτο ή στα ποικιλώνυμα κέντρα υποδοχής μεταναστών, επομένως δεν καταφέρνουν καν να ενδιαφέρονται αν στο εσωτερικό τους κάποιος αποκλίνει από μοντέλα κανονικής συμπεριφοράς ή παραβαίνει κανόνες. Οι ιθύνοντες της μετανεωτερικής εποχής απλώς αποκλείουν, απελαύνουν και στη χειρότερη περίπτωση «αποθηκεύουν» ανθρώπους σε υπερκορεσμένες φυλακές ή κέντρα – κοντέινερς, χωρίς προγράμματα και εργασία, χωρίς προοπτικές επανένταξης στη συνέχεια. Ήδη η στενή αιτιακή διασύνδεση του φαινομένου του κοινωνικού αποκλεισμού με το αντίστοιχο της χρήσης ναρκωτικών από νέους αναγνωρίστηκε ως βασικό θέμα ενδιαφέροντος στην Ετήσια Έκθεση του ΟΗΕ για τον έλεγχο των ναρκωτικών, έτους 2011. 9.

Ο ανήλικος αυτής της σκοτεινής εικόνας υποφέρει, όχι μόνο επειδή ο ίδιος δεν έχει προοπτικές εργασίας, προόδου και αξιοπρεπούς ζωής, αλλά και επειδή συμπάσχει με τους άνεργους γονείς του. Πολλοί εντωμεταξύ από όσους νέους δηλώνουν σε αρμόδιους λειτουργούς ότι δεν έχουν κανένα να τους στηρίζει, στην πραγματικότητα παραπλανούν. Απλώς κρύβουν τον τόπο διαμονής των γονιών ή συγγενών τους, που είναι φυγόδικοι, φυγόποινοι ή ξένοι με παράνομη διαμονή στη χώρα. Φθάνουν δηλαδή να διακινδυνεύουν τον δικό τους εγκλεισμό σε ιδρυματικές δομές, προκειμένου να μη δουν τους γονείς τους να φυλακίζονται.

Το αδιέξοδο των παιδιών του γκέτο δεν συναντάται μόνο στη συμβολική Βομβάη το «τρίτου κόσμου», αλλά και σε μεγαλουπόλεις της ανεπτυγμένης Δύσης. Σαν γλαφυρό τεκμήριο, τα μυθιστορήματα του George Pelekanos, σε κάθε βιβλιοπωλείο, περιγράφουν τη ζωή παιδιών των φτωχών συνοικιών της Ουάσιγκτον των ΗΠΑ. Τα παιδιά αυτά προσδοκούν να ξεπεράσουν την ηλικία των 30 ετών, μόνο αν γίνουν κρατούμενοι, αστυνομικοί ή μπασκετμπολίστες. Με τη γραφίδα του ίδιου συγγραφέα, μια εξαίρεση που επιβεβαιώνει τον κανόνα: «Ο  Όλιβερ ανοιγόκλεισε τα μάτια: Τα έχω καταφέρει μια χαρά. Παρόλο που γεννήθηκα σε αυτό εδώ το στρατόπεδο γενοκτονίας που λέγεται γκέτο. Η φτώχεια είναι βία, Στρέιντζ, δεν το έχεις ακούσει ποτέ; Ένας μαύρος δεν μπορεί να διευθύνει τίποτε, εκτός αν το αρπάξει μόνος του».10

Με δυο λόγια: η παράβαση δεν είναι πλέον απαραίτητα απόκλιση και φυγή, αλλά ένας τρόπος επιβίωσης, με απόκτηση στοιχειώδους εισοδήματος χάρη σε κλοπές ή στη μικροδιακίνηση ναρκωτικών11. Ο εξαθλιωμένος εκείνος που δεν έχει πρόσωπο και προοπτικές δουλειάς, αποκτά ταυτότητα, γίνεται «πρώτος αλήτης», ίσως μάλιστα πλουτίζει, αν ενταχθεί σε μία συμμορία12. Τα ναρκωτικά, όχι μόνο παραπλανούν βοηθώντας στην αρχή την ψυχική αποστασιοποίηση και την αντοχή απέναντι στον πόνο, αλλά εντάσσουν (έστω)  σε πιάτσες ή σε χώρους προστατευμένους ή «προστασίας». Όποιος δεν έχει αύριο, δεν παύει να θέλει να σωθεί προς το παρόν.

____________________________________________________

9 International Narcotics Control Board, Annual Board 2011.

10 G. Pelekanos, Στους δρόμους της βίας (μτφρ. Τ. Γαλατούλα, εκδ. Pocket2002/2003) 266.

11 Εικόνες της Καμόρρα και της Νάπολης περιγράφει ο Ρ. Σαβιάνο, Γόμορρα (μτφρ. Μ. Οικονομίδου, Πατάκης 2006/2008) 66 κε.

12 Η. Λυκούδη, Η δύναμη του μυρμηγκιού – Από το νόημα της χρήσης στην ουσία της θεραπείας (2002) 22 κε.

 

 

 

 

Ρίσκο του νέου η σύλληψη, η φυλακή, η ταλαιπωρία; Το ρίσκο είναι προτιμότερο όμως από τη σιγουριά της παραμονής σε κατάσταση κοινωνικής ασφυξίας. Το οργανωμένο έγκλημα – συμμορία, μπορεί να στρατολογεί πλέον τα στελέχη του με άνεση. Ανταγωνίζεται επιτυχώς τη νόμιμη κοινωνία σε προσφορά ευκαιριών ένταξης και επιβίωσης. Οι άρχοντες του οικονομικού συστήματος προφανώς το γνωρίζουν: στην αγορά κοινωνικής ένταξης, το οργανωμένο έγκλημα, χωρίς όρους – εκτός της υπακοής στον αρχηγό – και πιο αποτελεσματικό, κερδίζει κατά κράτος.

Χωρίς άλλο, η κοινωνικοπολιτική συνιστώσα της αντιμετώπισης των ναρκωτικών δεν είναι απλώς αναγκαία της προϋπόθεση, είναι η κύρια. Όταν η προνοιακή πολιτική του κράτους εξασθενεί, ως παραπλήρωμα απομένει ένας ακτιβισμός αλληλεγγύης και καταπολέμησης της ανεργίας και της φτώχειας.13 Το κατώφλι για την κοινωνική ενσωμάτωση εντωμεταξύ δεν είναι ψηλό, αφού μια ζωή με σύριγγες, σιρόπια, διώξεις και φυλακές δεν αποτελεί όνειρο για κανέναν έφηβο. Αρκεί δηλαδή το κοινωνικό περιβάλλον να προσφέρει όρους επιβίωσης και αξιοπρεπή ταυτότητα, ώστε να είναι ελκυστικότερο από το οργανωμένο έγκλημα και τις ουσίες του.

Απέναντι στα νέα αυτά προβλήματα δεν αρκούν οι παλιές συνταγές, ούτε το ισχύον νομικό οπλοστάσιο, ακόμη και στην εκσυγχρονισμένη του μορφή. Ορισμένοι βέβαια από τους αναχρονισμούς του Ποινικού Δικαίου των ανηλίκων μοιάζουν απλώς φραστικοί: τυπικό παράδειγμα «η ανώμαλη καθυστέρηση της πνευματικής και ηθικής ανάπτυξης», κατά το άρθρο 127 ΠΚ. Οι ισχύουσες ρυθμίσεις ωστόσο εμφανίζουν πλέον και κενά με πρακτικής σημασίας βαρύτητα. Τα κυριότερα προβλήματα αφορούν τους νεαρούς ενήλικες ηλικίας 18-21 ετών14, και έχουν ήδη εντοπιστεί κατά την προσπάθεια σχεδιασμού, στο πλαίσιο του σωφρονιστικού συστήματος, ενός κέντρου απεξάρτησης στην Κασσάνδρα Χαλκιδικής.

Καταρχήν είναι αναμενόμενο η ηλικιακή αυτή κατηγορία να καλύπτει ένα σημαντικό τμήμα των εξαρτημένων νέων. Ευρήματα ερευνών δείχνουν ότι η εγκατάσταση της εξάρτησης ακολουθεί μια αρκετά μακρόχρονη πορεία περιστασιακής χρήσης. Με δεδομένη τη δυνατότητα όσων καταδικάζονται σε περιορισμό κατά το άρθρο 127 Π.Κ.  σε μια ανάλογη δομή (ειδικό κατάστημα κράτησης ανηλίκων) κατά την κατά νόμο κρίσιμη ηλικία τους να παραμένουν σε αυτήν και μετά την πάροδο του ηλικιακού ορίου (βλ. ανάλογα άρθρο 130 παρ. 1 εδ. 2 Π.Κ., που αναφέρεται στα 25 χρόνια), αρκετοί νέοι μπορεί να χρειαστούν τις υπηρεσίες ενός Κέντρου απεξάρτησης, όπως αυτό της Κασσάνδρας. Ωστόσο, σε ό,τι αφορά το θεσμικό πλαίσιο, εδώ εντοπίζεται ένα κενό που αφορά όσους κατά το χρόνο τέλεσης της πράξης έχουν συμπληρώσει το 18ο έτος και καταδικάζονται σε ηλικία 18-21 ετών σε κοινή στερητική της ελευθερίας ποινή.

Συγκεκριμένα, το άρθρο 133 Π.Κ. προβλέπει για τους νέους ανήλικους (18 – 21 ετών) τη δυνατότητα επιβολής μειωμένης ποινής, αλλά όχι οποιοδήποτε ειδικό μέτρο ή ειδική ποινική μεταχείριση15. Επομένως η εισαγωγή των ανηλίκων στο σχεδιαζόμενο Κέντρο της Κασσάνδρας θα είναι δυνατή μόνο με προσφυγή στο άρθρο 32 του Κώδικα Ναρκωτικών. Ωστόσο η προσφυγή των δικαστηρίων στη συγκεκριμένη ρύθμιση είναι σπάνια, λόγω των προϋποθέσεων εφαρμογής της (δικαστική αναγνώριση εξάρτησης) και της μη συζήτησης, συνήθως, θεμάτων όπως η εξάρτηση σε δίκες άσχετες με τα ναρκωτικά. Υπενθυμίζουμε ότι δυνατότητα αναγνώρισης της εξάρτησης από ναρκωτικά κατά το στάδιο της εκτέλεσης της ποινής δεν προβλέπεται από την ισχύουσα νομοθεσία (προβλέπεται από το σχετικό νομοσχέδιο που εκκρεμεί , αλλά προς το παρόν δεν έχει προωθηθεί).

Ας σημειωθεί ότι η διάταξη του άρθρου 30 παρ. 4 του Σωφρονιστικού Κώδικα ορίζει ότι κρατούμενοι (ανεξαρτήτως ηλικίας) που διαπιστώνεται ότι είναι εξαρτημένοι από ουσίες, υπόκεινται στο καθεστώς που ειδικές διατάξεις ορίζουν, τηρουμένων των βασικών εγγυήσεων θεραπευτικής μεταχείρισης του ίδιου Κώδικα. Ωστόσο οι ασάφειες της ρύθμισης (ποιό το αναφερόμενο καθεστώς; Ισχύει το χρονικό όριο του ενός μηνός κατά το άρθρο 30 παρ. 1 Σ.Κ.;) οδηγούν σε σπανιότητα εφαρμογής.

Το συμπέρασμα των παραπάνω για τους εξαρτημένους νέους ηλικίας 18-21 ετών είναι ότι η εισαγωγή τους σε ειδικό κέντρο απεξάρτησης με βάση το ισχύον δίκαιο θα είναι αρκετά δύσκολη και μάλλον σπάνια:

-Ειδική νομοθετική πρόβλεψη δεν υφίσταται στον Ποινικό Κώδικα, στον Σωφρονιστικό Κώδικα ή στον Κώδικα Νόμων για τα Ναρκωτικά.

-Η εισαγωγή τους στο κέντρο με βάση τη γενική (για ενήλικες) διάταξη του άρθρου 32 Κ.Ν.Ν. προϋποθέτει προηγούμενη δικαστική αναγνώριση της εξάρτησης, πράγμα που συνήθως ελλείπει.

-Το ενδεχόμενο εισαγωγής ενός εξαρτημένου νέου 18-21 ετών στο σχετικό κέντρο με βάση τον Σωφρονιστικό Κώδικα (άρθρο 30) θα προσκρούει καταρχάς στην μη τυποποίηση μιας διαγνωστικής διαδικασίας για την εξάρτηση κατά το στάδιο της έκτισης της ποινής. Επιπλέον θα οδηγεί στην εφαρμογή των κοινών διατάξεων του Π.Κ. για την απόλυση υπό όρους, δυσκολεύοντας το συγχρονισμό της απεξάρτησης με την απόλυση.

Υπάρχει τέλος, ανάγκη ειδικής πρόβλεψης, η οποία να αναφέρει και το ανώτατο ηλικιακό όριο μέχρι το οποίο να επιτρέπεται η κράτηση στο συγκεκριμένο κέντρο.

Ο σύντομος απολογισμός στα δύο θεματικά πεδία δείχνει δυσαρμονίες της θεσμικής προς την κοινωνική πραγματικότητα. Το ποινικό δίκαιο των ανηλίκων δεν έχει αφομοιώσει τα μετανεωτερικά κοινωνικά δεδομένα που τους αφορούν, ο Κώδικας Νόμων για τα Ναρκωτικά δεν έχει προσέξει όσο θα έπρεπε την αποτελεσματικότητα της απεξάρτησης.

Η απόσταση των θεσμών από τις κοινωνικές σχέσεις βέβαια δεν είναι κάτι πρωτότυπο. Από φιλοσοφική άποψη, ο Αριστοτέλης παρατηρούσε στο δεύτερο βιβλίο των Πολιτικών ότι ακόμη κι αν οι νόμοι θα πρόβλεπαν ισοκτησία, η κοινωνική ειρήνη δεν θα μπορούσε να αποκατασταθεί χωρίς κάποια εξίσωση των ίδιων των ανθρώπινων επιθυμιών. Η τελευταία ωστόσο μεθοδεύεται μέσω της παιδείας, όχι μέσω των νομοθετικών μεταρρυθμίσεων.16

13 Αναλυτικότερα: Χ. Πουλόπουλος, Κοινωνική εργασία και εξαρτήσεις. Οι κοινότητες της αλλαγής (Τόπος 2011) 321 κε.

 

14 Πρόταση επέκτασης του ποινικού δικαίου των ανηλίκων και στους νεαρούς ενήλικες (18-21) διατυπώνει η Α. Πιτσελά, Η ποινική αντιμετώπιση της εγκληματικότητας των ανηλίκων (6η έκδοση 2008) 602-603.

 

15 Βλ. μεταξύ άλλων άρθρα του Στ. Αλεξιάδη [Προς απεγκληματοποίηση του (Ποινικού) δικαίου των Ανηλίκων, και Γ. Πανούση ((Νεανική εγκληματικότητα. Το «παιχνίδι» και η «πρόκληση») σε Λ. Μπεζέ (επιμ.), Πρόληψη και αντιμετώπιση της εγκληματικότητας των ανηλίκων. Επανεκπαίδευση – ένταξη (1990), Ν.Ε. Κουράκη, Δίκαιο Παραβατικών ανηλίκων (2004), Κ. Δ. Σπινέλλη, σε Συστηματική Ερμηνεία του Ποινικού Κώδικα, Εισαγ. Παρατηρήσεις άρθρων 121-133 (2005) και Λ. Τρωϊάνου, στο ίδιο, άρθρο 133, Λ. Μαργαρίτη – Ν. Παρασκευόπουλου, Ποινολογία (7η έκδ. 2005) 94 κε.

 

16 Βλ. Ιδίως Αριστοτ., Πολιτικά Β΄ 1263β 31 κε.

Στη χώρα μας, η εποχή που τελείωσε με την εμφάνιση της οικονομικής κρίσης είχε συνεπιφέρει για πολλούς τον εύκολο πλουτισμό. Τα αστραφτερά θεάματα της τηλεόρασης υποδαύλιζαν έναν πολιτισμό ναρκισσισμού και δανεικής άνεσης. Στη μεταβατική φάση η χλιδή και τα σκουπίδια βρέθηκαν δίπλα – δίπλα. Τώρα η εποχή των αυτοματισμών (τη λύση θα τη φέρουν μόνοι τους οι παντοδύναμοι γονείς, τα σιρόπια, το κράτος, οι επαναστάτες του μέλλοντος) έχει τελειώσει. Αποτελεί μια βολική ανάμνηση, εργαλείο παθητικής αποδοχής και αδράνειας απέναντι σε νέους κοινωνικούς όρους.

Κατά την αναζήτηση διεξόδων είναι χρήσιμη σε όλους (κι όχι μόνο στους πληττόμενους και στους ασχολούμενους με τα ναρκωτικά) η βασική φιλοσοφία των θεραπευτικών κοινοτήτων, όπως την καταλαβαίνω:

«Ευθύνεσαι, αλλά όχι μόνος». Πράγμα που σημαίνει και το αντίστροφο: για τα δεινά σου ευθύνονται οι άλλοι, αλλά όχι μόνο οι άλλοι.

«Μπορείς, αλλά όχι μόνος». Πράγμα που επίσης σημαίνει και το αντίστροφο: οι άλλοι μπορούν (να διορθώσουν, να θεραπεύσουν, να καταστρέψουν), αλλά όχι μόνοι. Όχι χωρίς τη συμβολή σου.

 

Χαράλαμπος Πουλόπουλος:  Σας ευχαριστούμε κι εμείς για τη συμμετοχή σας.  Η  κυρία Σπινέλλη, η Καθηγήτρια της Εγκληματολογίας, θα αναλάβει την προεδρία για το μέρος που αφορά την υπάρχουσα κατάσταση στα καταστήματα ανηλίκων, στην Κασσάνδρα και τις καλές πρακτικές στην Ελλάδα και στο εξωτερικό.

Καλλιόπη Σπινέλλη:  Σας καλημερίζω και σας καλωσορίζω σε αυτήν τη δύσκολη εβδομάδα.

Το πρόγραμμα ονομάστηκε «Διαψεύδοντας την Κασσάνδρα» και θα ήθελα να θυμηθούμε ότι η Κασσάνδρα ήταν η κόρη του βασιλιά Πρίαμου της Τροίας και της Εκάβης και είχε μαντικές ικανότητες.  Δεν είναι μόνο το ότι είχε μαντικές ικανότητες αλλά οι μαντικές ικανότητες ήσαν τέτοιες που σπανίως ή και ποτέ δεν είχε διαψευστεί.  Θυμίζω ότι ακόμα και τον ξύλινο δούρειο ίππο με τους στρατιώτες, και αυτό το είχε μαντέψει.  Επομένως το «Διαψεύδοντας την Κασσάνδρα» και η Κασσάνδρα εδώ είναι το ότι τίποτα δεν μπορεί να γίνει στον τόπο μας, τίποτα ιδιαίτερα δεν μπορεί να λειτουργήσει και μάλιστα αποτελεσματικά και θεραπευτικά για τους χρήστες, θα προσπαθήσουμε να το διαψεύσουμε.  Θα ήθελα να έχουμε υπόψη μας δύο θέματα, δύο διευκρινίσεις όρων.  Κατά τη δική μου άποψη ο όρος «ανήλικος εγκληματίας» και ο όρος «σωφρονισμός» ή «σωφρονιστικό σύστημα» ή «σωφρονιστικά καταστήματα» πρέπει να αποφεύγονται, και πρέπει να αποφεύγονται διότι δημιουργούν μία σειρά από προβλήματα.  Δε θα πω πολλά, αλλά αν σταθούμε στη λέξη «ανήλικος εγκληματίας» που άλλοτε ήταν και καταγεγραμμένος στον Ποινικό μας Κώδικα, υπάρχουν δύο λόγοι για τους οποίους δεν μπορούμε και δεν πρέπει να αναφερόμαστε στον ανήλικο ως εγκληματία.

Ο πρώτος λόγος ο οποίος είναι νομικός θα λέγαμε, είναι γιατί ο ανήλικος μέχρι τα 13 του δεν έχει αυτό που είναι προαπαιτούμενο της ποινικής πράξης, δηλαδή δεν έχει καταλογισμό, δεν μπορεί να διακρίνει το άδικο της πράξης του και ακόμα και αν μπορεί να το διακρίνει, δεν μπορεί να συμμορφωθεί πολλές φορές προς αυτό.  Άρα, αφού εμείς λέμε, σύμφωνα με το άρθρο 14 του Ποινικού Κώδικα, ότι έγκλημα είναι πράξη η οποία είναι άδικη, η οποία είναι καταλογιστή και η οποία τιμωρείται από το νόμο, μας λείπει ένα στοιχείο, άρα δεν μπορεί να είναι εγκληματίας αφού δεν έχει καταλογισμό.  Εκτός από αυτή τη νομική αιτιολόγηση, του γιατί δεν πρέπει ο ανήλικος να αποκαλείται εγκληματίας, υπάρχει και η εγκληματολογική θέση με την οποία οι περισσότεροι από εσάς είστε, νομίζω, εξοικειωμένοι, δηλαδή το ότι εάν αποκαλέσουμε ένα άτομο εγκληματία, με αυτόν τον τρόπο τον στιγματίζουμε ως τέτοιο.  Θυμάμαι έναν παλιό καθηγητή μας στις Ηνωμένες Πολιτείες ο οποίος έλεγε ότι δύο τινά μπορεί να συμβούν, είτε ένας άνθρωπος είναι όντως εγκληματίας, οπότε αν τον ονομάσουμε, τον χαρακτηρίσουμε εγκληματία δεν τον βοηθούμε να βελτιωθεί, να αλλάξει, είτε δεν είναι, οπότε με το να τον στιγματίσουμε, να τον χαρακτηρίσουμε εγκληματία, τότε του προδιαγράφουμε ένα ρόλο και τον ετοιμάζουμε να παίξει αυτό το συγκεκριμένο ρόλο, το ρόλο του εγκληματία.

Πολύ σύντομα έρχομαι στο γιατί πρέπει να αποφεύγουμε τον όρο «σωφρονισμός».  Ο σωφρονισμός είναι μία διαδικασία σύμφωνα με την οποία μαθαίνει κανείς να είναι σώφρων.  Και σώφρων τί σημαίνει;  Δηλαδή να συμπεριφέρεται με μέτρο και με λογική και παραπέρα αυτό σημαίνει ότι εφόσον συμπεριφέρεται με μέτρο και με λογική, άρα συμπεριφέρεται με σύνεση και φρονιμάδα.  Όσοι έχουμε διαβεί τις πύλες ενός ιδρύματος όπου κρατούνται ανήλικοι αλλά και ανήλικες, δυστυχώς, ξέρουμε ότι καμία τέτοια προσπάθεια μετατροπής της συμπεριφοράς τους δηλαδή να τους σωφρονίσει, δε συμβαίνει, εκτός από τις εξαιρέσεις του ΚΕΘΕΑ, θα έλεγα.  Επομένως, εφόσον τα πράγματα είναι έτσι, το να χρησιμοποιούμε τη λέξη «σωφρονισμός» και όλα τα παράγωγα είναι κατά τη γνώμη μου ένας εμπαιγμός.

Θα κλείσω αναφέροντας κάτι που ίσως πολύ λίγοι το ξέρουν, το πώς και γιατί καταργήθηκε το ίδρυμα το αναμορφωτικό θηλέων του Παπάγου.  Πριν περίπου 15 χρόνια θα έλεγα υπήρχε μία νομοπαρασκευαστική Επιτροπή στο Υπουργείο Δικαιοσύνης για την αναμόρφωση των σωφρονιστικών καταστημάτων.  Τελικά αυτή η Επιτροπή κατέληξε με ένα σχέδιο νόμου το οποίο έμεινε στα συρτάρια από τότε, το γνωστό σχέδιο νόμου για τις μονάδες μέριμνας νέων.  Σε αυτή λοιπόν την Επιτροπή είχαμε την τύχη να έχουμε μέλος την Εισαγγελέα Ανηλίκων, μία γενναία και πάρα πολύ δημιουργική γυναίκα, τώρα είναι Αντιεισαγγελέας του Αρείου Πάγου.  Έτσι, ένα Σάββατο βράδυ που είχαμε συνεδρίαση γύρω στις 8 η ώρα αποφασίσαμε απρογραμμάτιστα να πάμε να επισκεφθούμε το ίδρυμα, που άλλωστε ήταν και πολύ κοντά στο Υπουργείο.  Εισαγγελέα είχαμε, άρα νομιμοποίηση είχαμε.  Με την Εισαγγελέα λοιπόν χτυπήσαμε την πόρτα και εκεί βρεθήκαμε μπροστά σε μία απερίγραπτη κατάσταση.  Ήταν μόνον μία γυναίκα η οποία βρισκόταν εκείνη την ώρα εκεί, τα παιδιά, οι κοπέλες, επάνω σε ένα ξεκοιλιασμένο καναπέ παίζανε, χοροπηδούσαν κ.λπ., πλάι τους ήταν ένα σπασμένο τζάμι και το τζάμι ήταν ενισχυμένο με σύρματα και υπήρχαν κομμάτια τζαμιού τα οποία εξείχαν και ήταν πάρα πολύ αιχμηρά και πολύ επικίνδυνα.  Οποιαδήποτε μπορούσε να σπρωχτεί προς τα εκεί και να υπήρχε ένας πολύ σοβαρός τραυματισμός.  Πέρα από αυτό υπήρχε και ένα κοριτσάκι που είδαμε και μας έκανε εντύπωση, θα ήταν 12-13 ετών, που κυκλοφορούσε με το μαγιό του.  Ήταν φθινόπωρο θυμάμαι, ήταν μετά τις 8 η ώρα και έκανε ψύχρα.  Μας έκανε εντύπωση γιατί το παιδί ήταν έτσι.  Μας εξήγησε λοιπόν αυτή η κυρία ότι ξέρετε, το συλλάβανε στη Σύρο όπου το εκμεταλλευόταν ένας ηλικιωμένος άνθρωπος και τελικά έτσι όπως το συνέλαβαν, φορούσε το μαγιό του εκείνη την ώρα το κοριτσάκι, μας το φέρανε.  Τη ρωτήσαμε «Γιατί, δεν υπάρχει δυνατότητα να του δώσετε κάτι να φορέσει;».  Απάντηση «Η ιματιοθήκη είναι κλειδωμένη».  Έτσι, λοιπόν, σκεφθήκαμε ότι όχι μόνο εκείνη την ημέρα αλλά και άλλες ημέρες δε γίνονταν και πολλά πράγματα μέσα στο ίδρυμα και επιπλέον οι εργαζόμενοι, μάλλον μη εργαζόμενοι, ήταν και περισσότεροι από τις κοπελιές που ήταν μέσα.  Συνήθως για τη μεταχείριση των ανηλίκων παραβατών λέμε ότι έχουμε τρία μοντέλα, είτε το τιμωρητικό, είτε το κοινωνιοπρονοιακό που συνεπάγεται θεραπεία, είτε τέλος το δικαιϊκό που συνεπάγεται έμφαση στα δικαιώματα των παιδιών.  Εκείνο το βράδυ σε εκείνο το ίδρυμα είδαμε ότι εφαρμοζόταν το μηδενικό μοντέλο.

Και τώρα, παρακαλώ, σύμφωνα με το πρόγραμμα, τον κύριο Χαλδαίο να πάρει το λόγο.

Τάκης Χαλδαίος:  Καλημέρα.  Ευχαριστώ.  Πολύ σημαντικά ήταν αυτά που ακούσαμε και από τον Καθηγητή τον κύριο Παρασκευόπουλο και τώρα άκουγα με προσοχή την κυρία Σπινέλλη.  Λέγομαι Τάκης Χαλδαίος και σήμερα θα σας μιλήσω για την υφιστάμενη κατάσταση στα καταστήματα κράτησης νέων.  Η δουλειά η δικιά μου είναι στο κατάστημα κράτησης νέων στον Αυλώνα.  Εργάζομαι στο ΚΕΘΕΑ ΣΤΡΟΦΗ και η δουλειά μου εκεί είναι ακριβώς…, έχω την ευθύνη της μονάδας που υποστηρίζει νέους χρήστες παραβάτες και επίσης στο Δικαστήριο Ανηλίκων στην Αθήνα.  Ωστόσο, σήμερα, θα μιλήσω λίγο περισσότερο γενικά για την κατάσταση στα καταστήματα κράτησης νέων όπως αποτυπώθηκε μέσα από κάποιες συνεντεύξεις που έγιναν με στελέχη των καταστημάτων κράτησης, με μέλη του Διοικητικού Συμβουλίου του ΚΕΣΑΘΕΑ, με ανθρώπους τέλος πάντων οι οποίοι έχουν άμεση σχέση με το αντικείμενο.  Αργότερα συνάδελφοι θα παρουσιάσουν και στοιχεία τα οποία προκύπτουν από τις κουβέντες και από τις έρευνες που έγιναν με τους ίδιους τους νέους μέσα στα καταστήματα κράτησης και θα έχουμε την ευκαιρία να τα δούμε αργότερα.

Γενικά, όσον αφορά τις υπηρεσίες που σχετίζονται με την παραβατικότητα των ανηλίκων θα μπορούσαμε να τις χωρίσουμε σε δύο τομείς.  Είναι οι υπηρεσίες πρόληψης που είναι κυρίως οι εταιρίες προστασίας ανηλίκων και οι υπηρεσίες επιμελητών ανηλίκων των Δικαστηρίων Ανηλίκων.  Στις εταιρίες προστασίας ανηλίκων ανήκει και η πρόβλεψη για τις στέγες ανηλίκων που όμως απ’ ό,τι ξέρω και απ’ ό,τι ξέρουμε οι περισσότεροι δεν έχουν προχωρήσει πολύ στην Ελλάδα και υπάρχουν και οι υπηρεσίες καταστολής, θα λέγαμε, που είναι ουσιαστικά τα ειδικά καταστήματα κράτησης νέων και το ίδρυμα αγωγής ανηλίκων στο Βόλο.

Θα ήθελα πριν προχωρήσω να πω δύο λόγια, αν και οι περισσότεροι το ξέρετε, είναι γνωστά, αλλά θα ήθελα να κάνω κάποιες διευκρινίσεις για κάποιους που ίσως οι όροι είναι λίγο περίεργοι.  Μιλάμε για παραβατικότητα ανηλίκων, για καταστήματα κράτησης ανηλίκων, άλλες φορές τα λέμε νέων, άλλες φορές τα λέμε νεαρών ενηλίκων.  Τί συμβαίνει, ουσιαστικά τα καταστήματα κράτησης των οποίων την κατάσταση θα παρουσιάσω σήμερα εγώ σε σχέση με τις συνεντεύξεις που σας είπα, βρίσκονται στα καταστήματα κράτησης αυτά ηλικίες, παιδιά, άνθρωποι οι οποίοι έχουν ηλικίες από 14-15 έως 21 κανονικά έτη.  Προφανώς δεν είναι όλοι ανήλικοι.  Ωστόσο καταχρηστικά πολλές φορές χρησιμοποιείται ο όρος «υπηρεσίες, καταστήματα κράτησης ανηλίκων» κ.λπ.  Σε κάθε περίπτωση εγώ θα προσπαθώ να διευκρινίζω πότε μιλάω για ανήλικους, που σημαίνει κάτω των 18 και πότε μιλάω συνολικά για όλο τον πληθυσμό.

Αυτά είναι κάποια διαχρονικά στοιχεία τα οποία είναι από το Υπουργείο Δικαιοσύνης σε σχέση με την κατάσταση στα καταστήματα κράτησης.  Βλέπετε ότι στο 2012 αναφέρονται 587 άτομα, είναι ίσως νωρίτερα, με βάση τα στοιχεία που έχουμε τώρα πρέπει να είναι γύρω στα 600 άτομα.  Εδώ βλέπετε αυτό που έλεγα πριν σε σχέση με τις ποινές, βλέπετε πάλι μιλάμε για ανήλικους κατάδικους, προφανώς αναφερόμαστε σε όλους τους νέους μέχρι 21 έτη.  Θα δείτε ότι υπάρχουν πολλές ποινές από πέντε έως δέκα έτη με κάθειρξη και από εκεί και πέρα οι ποινές μοιράζονται, έχουμε όλο το εύρος των ποινών που μπορούμε να παρακολουθήσουμε και υπάρχει και ένα ποσοστό 1,4% που είναι καταδικασμένοι ισόβια.

Όπως σας είπα και πριν, τα στοιχεία που παρουσιάζω είναι από συνεντεύξεις που έγιναν με Διευθυντές, με στελέχη καταστημάτων κράτησης, με μέλη του Διοικητικού Συμβουλίου του ΚΕΣΕΘΕΑ, επίσημες πηγές και επίσημες εκθέσεις.  Στην Ελλάδα αυτή τη στιγμή λειτουργούν αυτά τα καταστήματα κράτησης νέων και το ίδρυμα αγωγής Βόλου που σας είπα πριν.  Όπως βλέπετε, το μεγαλύτερο κατάστημα κράτησης είναι αυτό στον Αυλώνα.  Αναφέρονται στοιχεία τα οποία είναι πάλι στην αρχή του χρόνου.  Αναφέρονται 384 άτομα στον Αυλώνα, σήμερα είναι πάνω από 400, σταθερά πάνω από 400, είναι το ειδικό κατάστημα κράτησης νέων στο Βόλο που βλέπουμε ότι έχει γύρω στους 150 κρατούμενους.  Αυτά και τα δύο και το επόμενο, το κατάστημα στην Κασσαβέτεια είναι καταστήματα τα οποία αφορούν άρρενα πληθυσμό, είναι αγόρια, και υπάρχει και το ειδικό κατάστημα νέων στη Θήβα που είναι μέσα στις γυναικείες φυλακές της Θήβας στο οποίο βρίσκονται 16 κρατούμενες, τουλάχιστον ως τη στιγμή που πάρθηκαν αυτά τα στοιχεία.

Γενικά, κάποια πράγματα που θα ήθελα να πω είναι ότι όπως βλέπετε, υπάρχει μεγάλη διαφορά όπως και στους άλλους κρατούμενους, στον πληθυσμό μεταξύ ανδρών και γυναικών, δηλαδή οι γυναίκες είναι πολύ λιγότερες.  Επίσης, η ιδιαιτερότητα των δύο μικρών καταστημάτων που βλέπετε εδώ είναι ότι βρίσκονται μέσα σε άλλα.  Το ειδικό κατάστημα κράτησης νεανίδων της Θήβας βρίσκεται μέσα στις φυλακές της Θήβας, όπως σας είπα, και αυτό της Κασσαβέτειας βρίσκεται μέσα στης αγροτικές φυλακές της Κασσαβέτειας.  Τα υπόλοιπα, τα άλλα δύο, είναι αμιγώς καταστήματα κράτησης νέων, είναι μόνο για νέους κάτω των 21 ετών.  Πριν πάμε σε αυτό, να πω ακόμα δύο λόγια για τα καταστήματα.  Οι άνθρωποι οι οποίοι βρίσκονται μέσα στα καταστήματα κράτησης πολλές φορές μιλούν γι’ αυτά –και αυτό είναι μία εμπειρία που έχω κι εγώ και φάνηκε και στις κουβέντες που έγιναν– μιλούν γι’ αυτά ως φυλακές, τα αναφέρουν ως φυλακές, δε διαχωρίζουν δηλαδή αυτό που εμείς λέμε στον τίτλο διαφορετικά, το κατανοούν ως φυλακή, βρίσκονται μέσα σε μία φυλακή.  Αυτό έχει σημασία γιατί σε πολύ μεγάλο βαθμό –και αυτό είναι μία γνώμη δική μου– επηρεάζεται και το φυλακτικό προσωπικό και οι διευθυντές των καταστημάτων και όλοι όσοι είναι μέσα από αυτήν την αίσθηση που έχουν και τα ίδια τα παιδιά, υπάρχει μία αλληλεπίδραση σε αυτό.

Κάποιες γενικές πληροφορίες τί γίνεται στα καταστήματα.  Ένα μεγάλο πρόβλημα είναι σε σχέση με τα κτίρια.  Όπως βλέπετε και εδώ με λόγια των ίδιων των διευθυντών και των στελεχών που έδωσαν τις συνεντεύξεις ή ακόμα και στοιχεία που πάρθηκαν από το διαδίκτυο από πηγές, οι κτιριακές εγκαταστάσεις και υποδομές χαρακτηρίζονται ανεπαρκείς και με κακή συντήρηση.  Χαρακτηριστικά μία φωτογραφία από τον Αυλώνα, που είναι ακριβώς όπως είναι σήμερα, είναι παλαιότερη η φωτογραφία, αλλά έτσι είναι και σήμερα.  Τα προβλήματα των κτιρίων είναι πάρα πολύ σοβαρά και πραγματικά είναι και πολύ δύσκολο να αντιμετωπιστούν όσο περνάει ο καιρός λόγω, ακριβώς, της στενότητας της οικονομικής που υπάρχει σε όλο το δημόσιο τομέα και στον τομέα των σωφρονιστικών καταστημάτων και των κτιριακών εγκαταστάσεων, υπάρχει μεγάλο πρόβλημα.  Αυτό, εμείς που δουλεύουμε στη φυλακή, το βλέπουμε καθημερινά και στους ενήλικους, αλλά κυρίως μιλώ τώρα γι’ αυτό το κομμάτι και πραγματικά είναι πάρα πολύ δύσκολο να γίνουν οι απαραίτητες επιδιορθώσεις των κτιρίων, αυτά που χρειάζονται τα απαραίτητα για να μπορέσει ο πληθυσμός να έχει αυτά που απαιτούνται.  Βλέπετε ότι αν και πρόκειται για κατάστημα κράτησης νέων, λένε, δε διαφέρει σε σημαντικό βαθμό από αυτό που έχουμε στο μυαλό μας όταν μιλάμε για φυλακή.  Αυτό είναι αυτό που σας έλεγα πριν.

Υπάρχει υπερπληθυσμός.  Κυρίως στο μεγάλο κατάστημα στον Αυλώνα και στο Βόλο στο ειδικό κατάστημα κράτησης νέων υπάρχει πολύ περισσότερος πληθυσμός από όσους σηκώνει ουσιαστικά η εγκατάσταση.  Στον Αυλώνα μιλάμε για 406, 410, 400, εκεί κυμαίνεται ο αριθμός, άτομα, σε έναν χώρο ο οποίος θα μπορούσε να φιλοξενήσει, με βάση τα λόγια των ίδιων των ανθρώπων που εργάζονται εκεί, το πολύ 220-230 άτομα.  Ο Συνήγορος του Πολίτη μάλιστα αναφέρει ότι θα έπρεπε να υπάρχουν εκεί 150 άτομα, το κατεβάζει ακόμα περισσότερο.  Αλλά θεωρώ, πραγματικά, ότι ακόμα και αν είχαμε μπορέσει να φθάσουμε στα 250 άτομα στον Αυλώνα θα ήταν πολύ καλύτερα τα πράγματα.  Σκεφθείτε ότι το νούμερο είναι πολύ μεγαλύτερο και αυτό δε χρειάζεται να αναλύσω τί προβλήματα δημιουργεί.  Επίσης, το ίδιο συμβαίνει και στο ειδικό κατάστημα κράτησης Βόλου, όπου έχει γύρω στα 150 άτομα.  Αντίθετα, στην Κασσαβέτεια στην παρούσα φάση τουλάχιστον, δεν υπάρχει τέτοιο πρόβλημα, αλλά εκεί βέβαια βρίσκονται πολύ λίγοι κρατούμενοι, όπως είδατε είναι γύρω στα 30 άτομα.  Στο ίδρυμα αγωγής Βόλου αυτή τη στιγμή είναι κάτω από 20 οι νέοι που βρίσκονται εκεί, ωστόσο έχει υπάρξει στο παρελθόν περίοδος όπου ενώ η χωρητικότητα είναι γύρω στα 25 άτομα είχαν φθάσει στα 39 και στα 40 άτομα.  Το ίδρυμα αγωγής Βόλου είναι λίγο μία ξεχωριστή περίπτωση.  Αφορά πραγματικά ανήλικους, αφορά νέους από 8 έως 18 και γι’ αυτό το βλέπουμε και λίγο ξεχωριστά από τα ειδικά καταστήματα κράτησης νέων που αφορούν μέχρι 21.

Οργάνωση και πρόγραμμα.  Με βάση αυτά που μας είπαν οι ίδιοι οι άνθρωποι που βρίσκονται στα καταστήματα υπάρχει μία προσπάθεια να προσαρμοστούν τα προγράμματα στον ειδικό αυτό πληθυσμό, στους νέους δηλαδή που βρίσκονται εκεί.  Αυτό γίνεται με όποια προσπάθεια μπορούν να κάνουν περισσότερο στο να δουν τις ιδιαίτερες ανάγκες του πληθυσμού.  Ειδικά στη Θήβα είπαν ότι αυτό προσπαθούν να το κάνουν ακριβώς επειδή βρίσκονται μέσα στη φυλακή όπου βρίσκονται και οι ενήλικες και οι πάνω των 21 γυναίκες.  Υπάρχουν προγράμματα διαφορετικά σε κάθε κατάστημα και από εκεί προκύπτουν και κάποια προβλήματα.  Ειδικά στο ειδικό κατάστημα κράτησης Βόλου όπου βρίσκονται αυτή τη στιγμή περίπου 150 άτομα και είναι αποκλειστικά αλλοδαποί, το μεγαλύτερο πρόβλημα που παρουσιάστηκε είναι η αδυναμία επαρκούς προαυλισμού των κρατουμένων.  Ουσιαστικά, αυτό που μας είπαν είναι ότι λόγω ακριβώς του ότι βρίσκονται μόνο αλλοδαποί και λόγω του υπερπληθυσμού μέσα σε ένα προγραμματισμό που προσπαθούν να κάνουν ώστε να αποφύγουν συγκρούσεις που έχουν σχέση με εθνοτικές διαφορές, καταλήγουν σε μία λύση η οποία ουσιαστικά αφήνει τρεις με τρεισήμισι ώρες, απ’ ό,τι μας είπαν, προαυλισμού στην κάθε ομάδα την ημέρα, μπορεί να είναι και λιγότερες απ’ ό,τι έλεγαν οι κρατούμενοι, θα μας τα πουν αργότερα μετά συνάδελφοι, που σημαίνει ότι τις υπόλοιπες ώρες οι άνθρωποι αυτοί –όταν λέμε «προαυλισμός» εννοούμε τις ώρες που είναι ανοιχτή η φυλακή, το κατάστημα– τις υπόλοιπες ώρες αυτοί οι άνθρωποι βρίσκονται στα κελιά τους, δεν είναι ότι βρίσκονται σε ένα χώρο που δεν είναι στο προαύλιο αλλά είναι κάπου αλλού και έχουν μία ευκινησία σχετική, βρίσκονται κλεισμένοι στα κελιά τους, που τα κελιά τους επίσης είναι πάρα πολύ μικρά για τον αριθμό των ανθρώπων που βρίσκονται μέσα σε αυτά.  Ειδικά εκεί, στο Βόλο που μιλάμε για το πρόβλημα του προαυλισμού, ακούγονται και πάρα πολύ μεγάλα νούμερα μέσα σε κάθε κελί, από δέκα έως δώδεκα άτομα για κελιά που είναι για δύο-τρεις.  Αυτή η φωτογραφία είναι από το προαύλιο του Αυλώνα πάλι.  Στον Αυλώνα δεν υπάρχει το αντίστοιχο πρόβλημα σε αυτό το βαθμό, γίνεται προαυλισμός, υπάρχουν ξεχωριστά προαύλια και ευτυχώς γι’ αυτήν την περίπτωση, επειδή ακριβώς είναι και πολύ μεγάλο το κατάστημα είναι δυνατόν να γίνει προαυλισμός δύο φορές την ημέρα στους κρατούμενους.

Προχωρώντας στη στελέχωση θα πω αυτά που ακούστηκαν και πριν, ακούσαμε λίγο πριν από το Γενικό Γραμματέα, μας είπε ότι υπάρχει μεγάλο πρόβλημα με το ιατρικό προσωπικό στα καταστήματα κράτησης γενικά προφανώς, αλλά και ειδικά σε αυτά των νέων.  Ουσιαστικά δεν υπάρχει κάποιο από αυτά τα καταστήματα που να έχει μόνιμο ιατρικό προσωπικό παρά μόνο στις νεανίδες στη Θήβα υπάρχει μόνιμο προσωπικό νοσηλευτριών, αν δεν κάνω λάθος.  Στα υπόλοιπα δεν υπάρχει ούτε αυτό, αλλά σε όλα οι γιατροί, όσοι γιατροί έρχονται, είναι επισκέπτες, είτε είναι οι αγροτικοί γιατροί που βρίσκονται εκεί κοντά, στην Κασσαβέτεια για παράδειγμα, είτε είναι γιατροί οι οποίοι έρχονται μία φορά την εβδομάδα, κάποιες ειδικότητες, όχι όλες, παθολόγος πάντα βέβαια, οδοντίατρος, κάποιες άλλες ειδικότητες.  Καταλαβαίνετε ότι αυτό ουσιαστικά δημιουργεί ένα μεγάλο έλλειμμα και στην ποιότητα και στην ποσότητα των υπηρεσιών που παρέχονται στους κρατούμενους.  Δεν είναι δυνατόν, παράδειγμα σας λέω, στον Αυλώνα ένας γιατρός παθολόγος να μπορεί να καλύψει με μία-δύο επισκέψεις την εβδομάδα όλον αυτό τον πληθυσμό.  Είναι προφανές ότι κάποια πράματα δεν αντιμετωπίζονται όπως θα έπρεπε κ.λπ.  Συνεργασία πάντα υπάρχει των καταστημάτων με γειτονικά κέντρα υγείας και δομές υγείας που μπορούν να αναλάβουν κάποια παραπάνω φροντίδα.  Δεν υπάρχουν σε όλα τα καταστήματα ιατρικοί φάκελοι, δεν υπάρχουν σε όλα τα καταστήματα οι δυνατότητες να γίνουν όλες οι απαραίτητες ιατρικές εξετάσεις από την αρχή που μπαίνει κάποιος μέσα στην πορεία αυτή μέχρι τέλους.

Από εκεί και πέρα, όσον αφορά τη στελέχωση οι πληροφορίες που έχουμε από τους ανθρώπους που έχουν την ευθύνη τους και τα στελέχη στα καταστήματα είναι ότι και το υπόλοιπο προσωπικό, αυτή τη στιγμή, αντιμετωπίζει μεγάλο πρόβλημα, με την έννοια ότι έχουμε πολλές αποχωρήσεις τα τελευταία χρόνια, ο υπερπληθυσμός είναι ένα δεδομένο, το προσωπικό λιγοστεύει, με απλά λόγια, οι άνθρωποι οι οποίοι είναι επιφορτισμένοι με τη δουλειά του να φυλάττουν και να κάνουν όλες τις δουλειές που πρέπει να γίνουν μέσα στο κατάστημα μειώνονται, προσλήψεις δε γίνονται, με αποτέλεσμα να υπάρχει υποστελέχωση.  Υπάρχουν και κάποιες υπηρεσίες βέβαια πολύ σημαντικές, πάλι μέσα στα καταστήματα, που αφορούν την υποστήριξη των κρατουμένων και αυτές είναι οι ψυχολόγοι και η κοινωνική υπηρεσία των καταστημάτων που επίσης υπάρχει μεγάλο πρόβλημα, τα ίδια με αυτά που σας είπα πριν.  Χαρακτηριστικά σας λέω ότι στον Αυλώνα αυτή τη στιγμή για ένα κατάστημα στο οποίο βρίσκονται 400 και πλέον άτομα υπάρχουν δύο ψυχολόγοι –οι οποίες είναι εδώ σήμερα– και τρεις κοινωνικοί λειτουργοί.  Αυτοί οι κοινωνικοί λειτουργοί ουσιαστικά είναι επιφορτισμένοι με όλη την ευθύνη να αναλάβουν όλες τις υποθέσεις των κρατουμένων από την αρχή και να δουν όλες τις ανάγκες τους, να επισκεφθούν και σπίτια.  Καταλαβαίνετε ότι είναι πάρα-πάρα πολύ δύσκολο, δεν είναι δυνατόν να γίνει σε χρόνους ικανοποιητικούς και ενδεχομένως δυσκολεύει πάρα πολύ και την κάλυψη των αναγκών των νέων αλλά και τη δουλειά των ίδιων των ανθρώπων.

Όσον αφορά την εκπαίδευση, όλα τα καταστήματα έχουν κάποια εκπαίδευση.  Στον Αυλώνα υπάρχει σχολείο, κανονικό σχολείο του Υπουργείου Παιδείας που λειτουργεί όλες τις βαθμίδες, δηλαδή έχει Δημοτικό, Γυμνάσιο και Λύκειο.  Επίσης τα τελευταία δύο χρόνια γίνονται σεμινάρια αλουμινοκατασκευών από ινστιτούτο αλουμινίων.  Στο πλαίσιο του σχολείου, αυτό έχει ξεκινήσει μέσα από το σχολείο.  Στο ειδικό κατάστημα κράτησης Βόλου υπάρχει Δημοτικό και Γυμνάσιο, δεύτερης ευκαιρίας σχολείο στις νεάνιδες στη Θήβα, μονοθέσιο Δημοτικό στην Κασσαβέτεια, που είναι, αν θυμάστε, οι 30 κρατούμενοι και Δημοτικό σχολείο στο ίδρυμα αγωγής ανηλίκων Βόλου, όπου εκεί υπάρχει η δυνατότητα αν κάποιοι χρειάζονται Γυμνάσιο να πάνε, υπό κάποιες προϋποθέσεις, σε Γυμνάσια εκτός του ιδρύματος εφόσον δεν έχει.  Φυσικά η εκπαίδευση είναι πάρα πολύ σημαντικό μέρος για ανθρώπους οι οποίοι είναι μέχρι τα 21 και οι οποίοι μη ξεχνάμε ότι έχουν εμπλακεί με παραβατική συμπεριφορά και προφανώς δεν έχουν ολοκληρώσει οι περισσότεροι σχολείο, πολλές φορές μόνο Δημοτικό ή και ούτε αυτό, και φυσικά είναι πάρα πολύ σημαντική για ένα μεγάλο πληθυσμό ανθρώπων μέσα στα καταστήματα που είναι αλλοδαποί.  Αυτό, αναφέρθηκε και πριν, πρέπει να σας το πω κι εγώ, ότι το μεγάλο ποσοστό των κρατουμένων είναι μη ελληνικής καταγωγής.  Όταν λέω μη ελληνικής καταγωγής, αυτό σημαίνει ότι είναι…, παλιότερα υπήρχαν πολλοί Αλβανοί στα καταστήματα κράτησης γενικά στην Ελλάδα, σήμερα οι Αλβανοί είναι μία μεγάλη ομάδα, αλλά επίσης μία πολύ μεγάλη ομάδα είναι νέοι οι οποίοι έρχονται από τις χώρες της Βορείου Αφρικής και από τις χώρες της Ασίας.  Σήμερα η ομάδα των νέων από την Αλγερία είναι η πολυπληθέστερη ομάδα στον Αυλώνα και σε άλλα καταστήματα, και στο Βόλο.  Το ότι είναι τόσοι πολλοί αλλοδαποί σημαίνει ότι υπάρχει και μεγάλο πρόβλημα με την γλώσσα, πέρα από όλα τα άλλα που μπορεί να φανταστεί κανείς και σε αυτό το θέμα είναι πάρα πολύ σημαντική η ύπαρξη της εκπαίδευσης.  Μπορώ να πω ότι ειδικά στον Αυλώνα το σχολείο είναι πάρα-πάρα πολύ σημαντικό και είναι η ψυχή ουσιαστικά της προσπάθειας που γίνεται για μία διαφορετικού τύπου προσέγγιση στο νεαρό παραβάτη, προσπαθώντας να κάνει όσο μπορεί περισσότερες δραστηριότητες πέρα από το τυπικό κλασσικό μάθημα το οποίο γίνεται συνήθως έξω.  Φυσικά έχει πάρα πολύ μεγάλη σημασία το τί μπορεί να κάνει κάποιος όταν βγει από αυτό το κατάστημα.  Υπάρχουν πολλοί νέοι οι οποίοι βρίσκονται εκεί με μικρές ποινές ή που μπορεί με κάποιον τρόπο, υπόδικοι οι οποίοι μπορεί να αθωωθούν και να βγουν έξω, έχει πάρα πολύ μεγάλη σημασία τί δυνατότητες δίνονται σε αυτούς τους ανθρώπους για να επανενταχθούν στην κοινωνία.  Αυτό αποκτά πολύ μεγαλύτερη σημασία στη σημερινή εποχή που τα πράγματα είναι δύσκολα ακόμα και γι’ αυτούς που δεν βρέθηκαν σε κάποιο κατάστημα κράτησης, οπότε είναι ακόμα χειρότερα.

Μέσα από αυτά που σας είπα μέχρι τώρα σε σχέση με το πώς αποτυπώνεται σε γενικές γραμμές η κατάσταση από τις συνεντεύξεις που είχαμε, φαίνονται τα βασικά προβλήματα και οι βασικές δυσκολίες τα οποία αυτή τη στιγμή αντιμετωπίζονται στα καταστήματα.  Το ένα το αναφέραμε πολλές φορές μέχρι τώρα, είναι ο υπερπληθυσμός.  Προφανώς δε χρειάζεται να πω πολλά πράγματα, είναι ένα συνολικό πρόβλημα στα καταστήματα όλων των ηλικιών στην Ελλάδα.  Ένας μεγάλος λόγος, κατά τα λεγόμενα των ανθρώπων που δουλεύουν στα καταστήματα, για τον υπερπληθυσμό είναι επίσης αυτό που αναφέρθηκε πριν, ο μεγάλος αριθμός αλλοδαπών κρατουμένων οι οποίοι πολύ σωστά και πολύ ωραία πριν μας ανέπτυξαν πώς μπορεί πολλοί άνθρωποι να βρίσκονται στη φυλακή και από επιλογή ανάγκης ουσιαστικά, επειδή δεν υπάρχει άλλη δυνατότητα γι’ αυτούς, δεν υπάρχει άλλος δρόμος.  Αυτό, ειδικά, στους αλλοδαπούς είναι πάρα πολύ σημαντικό και στον υπερπληθυσμό θα έλεγα ότι συμβάλλει πάρα πολύ το θέμα των μεγάλων ποινών, κάτι που όπως αναφέρθηκε πριν, ειδικά σε σχέση με τα ναρκωτικά εάν και εφόσον ψηφιστεί ο νόμος για τα ναρκωτικά πιστεύω ότι θα βοηθήσει πολύ.

Έλλειψη πόρων –θα τα περάσω γρήγορα γιατί τα είπα– είναι προφανές ότι υπάρχει μεγάλη δυσκολία.  Περιορισμένες επιλογές εκπαίδευσης, κατάρτισης και δημιουργικής απασχόλησης, γίνονται προσπάθειες αλλά δεν αρκούν σε καμία περίπτωση.  Απουσία – δυσκολία επαφής με οικογενειακό περιβάλλον.  Είναι πάρα πολύ δύσκολο, επειδή τα καταστήματα κράτησης νέων είναι σχετικά λίγα, είναι τρία σε όλη την Ελλάδα, καταλαβαίνετε ότι άνθρωποι που θέλουν να επισκεφθούν τα παιδιά τους από όλη την επικράτεια, ανάλογα με το πού μένουν, δυσκολεύονται πάρα πολύ σε αυτό.  Αδυναμία αντιμετώπισης ιδιαιτεροτήτων είτε αφορά γυναίκες, είτε αφορά αλλοδαπούς, είτε αφορά άλλες ομάδες οι οποίες προφανώς έχουν δυσκολίες και ο σχεδιασμός και το νομικό πλαίσιο που υπάρχουν κενά στο πώς θα μπορέσουν να λειτουργήσουν καλύτερα τα καταστήματα.

Ευχαριστώ πολύ.

Καλλιόπη Σπινέλλη:  Σας ευχαριστούμε κι εμείς για την εμπεριστατωμένη, παραστατική και με πολλές πλούσιες, σύγχρονες πληροφορίες για τα καταστήματα κράτησης στη χώρα μας.  Θα ήθελα, επειδή είμαστε αρκετά πίσω από πλευράς ώρας και γι’ αυτό συγνώμη που σας το υπενθύμισα, αλλά έπρεπε τώρα να τελειώνουμε και έχουμε ακόμα άλλους δύο.

Θα ήθελα μόνο να κάνω δύο μικρές παρατηρήσεις.  Η μία αφορά το γιατί βρίσκονται άτομα και πέραν του 18ου στα ειδικά καταστήματα κράτησης νέων.  Πρώτα-πρώτα γιατί υπάρχουν παιδιά τα οποία δικάζονται μεν ως ανήλικοι και, ας πούμε, είναι 17 ετών, πρέπει να εφαρμοστεί σε αυτούς η ποινή του εγκλεισμού στο ειδικό κατάστημα κράτησης νέων και πηγαίνουν εκεί αλλά αμέσως μετά γίνονται 18-19 και δεν υπάρχει δυνατότητα και δεν πρέπει να μεταφερθούν σε φυλακή ενηλίκων.  Υπάρχει λοιπόν αυτή η δυνατότητα ο νόμος να είναι πιο ελαστικός και να μένουν για περισσότερο διάστημα μέχρις ότου λήξει η ποινή τους.  Αυτή δεν είναι μία ανωμαλία, είναι μία κατάσταση η οποία είναι επιθυμητή και καλά γίνεται έτσι.  Εξάλλου και το Συμβούλιο της Ευρώπης έχει μία σύσταση σύμφωνα με την οποία άτομα που είναι μεταξύ του 18ου, 21ου και καμιά φορά και μέχρι το 25ο έτος της ηλικίας, πρέπει να τυγχάνουν μεταχείρισης παρόμοιας με αυτήν που τυγχάνουν οι ανήλικοι.  Άρα αυτό είναι κάτι σωστό το οποίο συμβαίνει.

Το άλλο θέμα το οποίο ήθελα πολύ σύντομα να θίξω είναι αυτό που αφορά στην ονοματοδοσία των ειδικών καταστημάτων κράτησης νέων ως φυλακή.  Μετά το 2003 που καταργήθηκε πρώτα-πρώτα ο όρος «σωφρονισμός» και τα σωφρονιστικά ιδρύματα δεν αναφέρονται έτσι στη νομοθεσία μας, δημιουργήθηκε ο όρος «ειδικά καταστήματα κράτησης νέων».  Αυτός ο όρος είναι δύσκολος, η αλήθεια είναι, και να απομνημονευθεί, και να τον χρησιμοποιήσουμε, επιπλέον, πρέπει να πούμε ότι για πολλούς κάθε εγκλεισμός είναι φυλακή, είναι στέρηση της ελευθερίας.  Αν θέλετε και κάτι, και η «φυλακή» δεν είναι σωστός όρος διότι όταν κάποιος εγκλείεται με κάθειρξη πάλι τον λέμε φυλακισμένο ενώ δεν είναι, η ποινή του είναι κάθειρξη και όχι φυλάκιση.  Αλλά είναι τόσο βαθιά ριζωμένη μέσα μας η έννοια της φυλακής που είναι πάρα πολύ δύσκολο να την αλλάξει κανένας.

Το άλλο θέμα που ήθελα να πω είναι κάτι για τους αλλοδαπούς.  Οι πληροφορίες που έχω από τον Αυλώνα είναι ότι οι αλλοδαποί δεν παρεμποδίζουν το εκπαιδευτικό σύστημα, αντίθετα φαίνεται ότι είναι πολύ πιο πρόθυμοι να ακολουθούν και να παρακολουθούν τα μαθήματα.  Αυτά.

Τώρα παρακαλούμε τον κύριο Τρίαντο να πάρει το λόγο.

Πέτρος Τρίαντος: Καλή σας ημέρα.  Θα προσπαθήσω να είμαι όσο το δυνατόν πιο σύντομος καθώς, κάποια στοιχεία από αυτά που συμπεριλαμβάνονται στη δική μου παρουσίαση έχουν ήδη αναφερθεί από τους προηγούμενους ομιλητές.  Θα σας παρουσιάσω τον τρόπο με τον οποίο δουλέψαμε στο κομμάτι των καλών πρακτικών, καθώς θεωρήσαμε ότι είναι απαραίτητο, ο σχεδιασμός ενός νέου προγράμματος, να βασιστεί πάνω στην επιστημονικά τεκμηριωμένη εμπειρία. στο σχεδιασμό ανάλογων προγραμμάτων, τόσο σε ευρωπαϊκό επίπεδο όσο και σε παγκόσμιο.

Κινηθήκαμε στο πλαίσιο αυτής της δουλειάς σε τρεις άξονες, που είναι: η μελέτη γενικών στοιχείων και τάσεων της νεανικής παραβατικότητας, η μελέτη στοιχείων που αφορούν τον εγκλεισμό, ιδιαίτερα των ανηλίκων, και κάποια συστήματα αξιολόγησης τόσο στην Ευρώπη όσο και διεθνώς σε σχέση με τους τρόπους επιλογής των καλών πρακτικών για τους ανήλικους παραβάτες εντός των σωφρονιστικών συστημάτων.  Η επικέντρωση και στους τρεις αυτούς άξονες ήταν στις υπηρεσίες.

Αρχικά για τις διεθνείς τάσεις.  Ένας προσδιοριστικός όρος που καθορίζει, νομίζω, τις διεθνείς τάσεις στην ποινική αντιμετώπιση των νεαρών παραβατών είναι η έννοια της ποινικής ευθύνης.  Μελετήσαμε το πώς η έννοια της ποινικής ευθύνης διαμορφώνεται σε ευρωπαϊκό επίπεδο.  Στο πρώτο γράφημα βλέπετε την ηλικία έναρξης της ποινικής ευθύνης στις χώρες της Ευρωπαϊκής Ένωσης και σε χώρες γενικά της Ευρώπης.  Βλέπουμε ότι τα πιο αυστηρά, μέσα σε εισαγωγικά, συστήματα είναι αυτά που προσδιορίζουν την έναρξη ηλικίας της ποινικής ευθύνης στα δέκα έτη, και βρίσκονται στην Αγγλία και στην Ουαλία, ενώ τα πιο ελαστικά, πάλι μέσα σε εισαγωγικά, είναι τα ποινικά συστήματα του Λουξεμβούργου και της Πορτογαλίας.  Ένα αντίστοιχο μέτρο που μας δείχνει την τάση της ποινικής αντιμετώπισης είναι η ηλικία έναρξης των ποινών εγκλεισμού.  Εδώ, τα πλέον αυστηρότερα συστήματα απονομής ποινικής δικαιοσύνης απαντώνται στην Ιρλανδία και στην Ολλανδία ενώ, από τα πλέον ελαστικά, πάντα οι λέξεις σε εισαγωγικά, είναι αυτό της Σουηδίας.

Οι διεθνείς τάσεις.  Αν θέλαμε να παραστήσουμε την εξέλιξη της νεανικής παραβατικότητας θα μπορούσαμε να την παραστήσουμε με μία καμπύλη η οποία μέχρι περίπου τα μέσα της δεκαετίας του ‘90 παρουσίαζε μία αύξηση, η οποία όμως από τα μέσα της δεκαετίας του ‘90 και μέχρι σήμερα φαίνεται να μειώνεται.  Όσον αφορά τα ποιοτικά χαρακτηριστικά αυτών των τάσεων, τα πιο βαριά αδικήματα στους νεαρούς παραβάτες φαίνεται να μειώνονται με πιο αργό ρυθμό από ό,τι τα πιο ελαφρά, ας πούμε, όπως είναι αδικήματα κατά της περιουσίας ή κλοπές.  Όσον αφορά τη διάσταση του φύλου φαίνεται ότι τα αγόρια είναι περισσότερο πιθανό να έχουν διαπράξει ένα αδίκημα το προηγούμενο έτος από την στιγμή που ερωτήθηκαν από ό,τι τα κορίτσια.  Τελικά, όσον αφορά την ποινική αντιμετώπιση παρότι, όπως περιέγραψα πριν, οι δείκτες φαίνεται να μειώνονται, φαίνεται να αυξάνονται οι δείκτες του εγκλεισμού τόσο ποσοτικά όσο και ποιοτικά αναφορικά με την έκταση της ποινής.  Φαίνεται λοιπόν ότι, τα τελευταία χρόνια, όσοι ανήλικοι καταδικάζονται, να καταδικάζονται σε βαρύτερες ποινές από ό,τι στο παρελθόν.  Αυτή την τάση ας την κρατήσουμε λίγο και ας τη συνδέσουμε με αυτά που θα παρουσιαστούν στη συνέχεια και σε σχέση με την κατάσταση στην Ελλάδα.

Η τάση στην Ελλάδα.  Για την αποτύπωση των τάσεων στην Ελλάδα χρησιμοποιήσαμε την έκθεση της UNICEF την πιο πρόσφατη που δημοσιεύτηκε τον Απρίλιο του 2012 που αναφέρει ότι τα τελευταία χρόνια με τις αλλαγές στο νομοθετικό πλαίσιο,που περιέγραψε και ο Καθηγητής Παρασκευόπουλος προηγούμενα, ότι οι καταδίκες έχουν μειωθεί περισσότερο από το 50%.  Οι κύριες παραβιάσεις για τις ηλικίες 14 έως 18, μιλάμε για τους ανήλικους λοιπόν, αφορούν κυρίως παραβιάσεις του Κώδικα Οδικής Κυκλοφορίας καθώς και την παράνομη είσοδο και παραμονή στη χώρα.  Για το 2009, το 75% των ανηλίκων που τους επιβλήθηκαν αναμορφωτικά και θεραπευτικά μέσα αφορούσαν παραβάσεις του Κώδικα Οδικής Κυκλοφορίας συνήθως, ενώ όσοι οδηγήθηκαν σε φυλάκιση είχαν εμπλακεί σε κλοπές.

Ο δεύτερος μεγάλος άξονας που μελετήσαμε προκειμένου να καταλήξουμε σε κάποιες προτάσεις για τις καλές πρακτικές, αφορούσε την αποτύπωση των στοιχείων του εγκλεισμού, πάλι σε διεθνές επίπεδο και στην Ελλάδα.  Αρχικά στην Ευρωπαϊκή Ένωση είδαμε –και σε συνδυασμό με το προηγούμενο στοιχείο που παρουσιάστηκαν σε σχέση με την αυστηρότητα του ποινικού συστήματος που επικρατεί κυρίως στη Μεγάλη Βρετανία– ότι τα ποσοστά κράτησης των νέων στην Αγγλία και στην Ουαλία είναι σημαντικά υψηλότερα από ό,τι στην υπόλοιπη Ευρώπη.  Ενδεικτικά αναφέρεται ότι είναι σχεδόν τρεις φορές υψηλότερα από εκείνα της Γαλλίας, διπλάσια από της Γερμανίας και τέσσερις φορές υψηλότερα από εκείνα της Ιταλίας.  Η γραφική αποτύπωση των στοιχείων αυτών φαίνεται στα δύο επόμενα γραφήματα.  Αυτό που πρέπει να συγκρατήσουμε εδώ, είναι ότι στην περίπτωση των ανηλίκων ή των νεαρών παραβατών, ας είμαστε ακριβέστεροι, η ηλικιακή ομάδα με τη συχνότερη και τη μεγαλύτερη παρουσία στα σωφρονιστικά καταστήματα της Ευρώπης είναι αυτή των 18 έως 21 ετών.

Στην Ελλάδα.  Παρουσιάστηκαν πριν από τον Παναγιώτη το Χαλδαίο κάποια στοιχεία για τον εγκλεισμό των ανηλίκων στις φυλακές.  Συνοπτικά φαίνεται μέχρι το 2009 σύμφωνα με την Ελληνική Στατιστική Αρχή να υπάρχει μία σταθερή μείωση, όμως τα στοιχεία του Υπουργείου Δικαιοσύνης για το 2012 δείχνουν από το 2009 μία σταθερή αύξηση που πιθανά να συνδέεται και με την παρουσία πολλών παράνομων μεταναστών στα σωφρονιστικά καταστήματα, ενώ οι ποινές όπως περιγράφηκε και πριν, στην πλειοψηφία τους αφορά φυλάκιση από πέντε έως δέκα έτη.

Έχουμε μιλήσει αρκετά μέχρι τώρα για τον υπερπληθυσμό που επικρατεί στις φυλακές, ανεξάρτητα αν αυτές είναι φυλακές ενηλίκων ή ανηλίκων.  Μελετήσαμε τους δείκτες υπερπληθυσμού των φυλακών στην Ευρωπαϊκή Ένωση, όπως αυτοί καθορίζονται ανάλογα με την πληρότητα του αριθμού των κρατουμένων ανά 100 διαθέσιμες θέσεις σε κάθε σωφρονιστικό κατάστημα.  Η αποτύπωση του υπερπληθυσμού των σωφρονιστικών καταστημάτων φαίνεται στο γράφημα που ακολουθεί, όπου φαίνεται ότι οι χώρες με τους υψηλότερους δείκτες υπερπληθυσμού των φυλακών είναι κατά σειρά η Ιταλία, η Κύπρος, το  Βέλγιο και η Ελλάδα.  Ο ευρωπαϊκός μέσος όρος φθάνει και προσεγγίζει περίπου την πληρότητα, είναι στο 99,6%.

Μία σημαντική παράμετρος που πάντα συνδέεται με την ανάπτυξη καλών πρακτικών ή αποτελεσματικών πρακτικών για την αντιμετώπιση της νεανικής παραβατικότητας εντός του σωφρονιστικού συστήματος έχει να κάνει –και ιδιαίτερα στη σημερινή οικονομική συγκυρία– με το κόστος, τόσο το οικονομικό όσο και το κοινωνικό.  Κάποια στοιχεία από τη Μεγάλη Βρετανία: το 2009 έως το 2010 το κόστος αντιμετώπισης των ανήλικων παραβατών ήταν περίπου 800 εκατομμύρια λίρες.  Φαίνεται ότι η φυλάκιση των ανηλίκων είναι μία εξαιρετικά δαπανηρή λειτουργία και αυτό τεκμηριώνεται από το γεγονός ότι παρότι μόνο ένα 3% των ανηλίκων τελικά φθάνει να φυλακίζεται, εντούτοις αυτό το μικρό ποσοστό είναι, σε εισαγωγικά, υπεύθυνο για περίπου το 40% του συνολικού κόστους της παραβατικότητας των ανηλίκων.  Οι υπόλοιπες δαπάνες αφορούν την αυξημένη χρήση του συστήματος αστυνόμευσης, απονομής δικαιοσύνης και των υπηρεσιών σωματικής και ψυχικής υγείας εντός και εκτός των σωφρονιστικών καταστημάτων.  Αν θέλουμε να έχουμε και ένα μέτρο για το πόσο κοστίζει ένας κρατούμενος ανά μία ημέρα στις φυλακές της Ευρώπης, αυτό περιγράφεται στο επόμενο γράφημα που φαίνεται ότι οι ακριβότερες, σε εισαγωγικά, υπηρεσίες μέσα στις φυλακές να δίνονται στη Σουηδία, στην Ολλανδία και στην Ιρλανδία, ενώ οι φθηνότερες ή κάποιος θα μπορούσε να πεί ο μικρότερος αριθμός υπηρεσιών, φαίνεται να υπάρχει στη Βουλγαρία, στη Λετονία και στη Λιθουανία.  Ο ευρωπαϊκός μέσος όρος είναι περίπου 97 Ευρώ ανά κρατούμενο ανά ημέρα κράτησης.

Πιο συγκεκριμένα για τα στοιχεία εγκλεισμού εξετάσαμε το πόσοι βρίσκονται αυτήν τη στιγμή φυλακισμένοι στις ευρωπαϊκές φυλακές για υποθέσεις περί ναρκωτικών.  Στην Ευρωπαϊκή Ένωση φαίνεται ότι η Ελλάδα έχει την υψηλότερη αναλογία επί του συνολικού ποσοστού των κρατουμένων στις φυλακές με 52,3% των κρατουμένων να αφορούν υποθέσεις για τα ναρκωτικά.  Η επόμενη χώρα είναι η Ιταλία.                          Ποιες υπηρεσίες είναι διαθέσιμες για τους εξαρτημένους στις ευρωπαϊκές φυλακές.  Οι υπηρεσίες με την υψηλότερη συχνότητα εμφάνισης στις ευρωπαϊκές φυλακές που είναι στοχευμένες για τους εξαρτημένους, φαίνεται να είναι η εξέταση για την ηπατίτιδα C κατά τη διαδικασία της φυλάκισης, και πιο συγκεκριμένα κατά την είσοδο κάποιου μέσα στο σωφρονιστικό κατάστημα και ανταλλαγή συριγγών.  Επίσης, ένα σημαντικό ποσοστό εμφάνισης στις ευρωπαϊκές φυλακές αφορά τη συμβουλευτική για την αποφυγή του overdose πριν την αποφυλάκιση.  Αυτό έχει μία ιδιαίτερη σημασία καθότι έχει τεκμηριωθεί ερευνητικά ότι το κρίσιμο διάστημα υποτροπής και σε πολλές περιπτώσεις θανάσιμης υποτροπής κάποιου που αποφυλακίζεται αφορά το διάστημα που ακολουθεί αμέσως μετά την αποφυλάκιση, οπότε φαίνεται αυτές οι υπηρεσίες να είναι σε σημαντικό βαθμό διαδεδομένες στις ευρωπαϊκές φυλακές.  Αν θέλουμε να προσδιορίσουμε και τις χώρες που συναντούμε τιςυπηρεσίες, φαίνεται ότι η μεγαλύτερη αναλογία των παρεχόμενων υπηρεσιών συναντάται στην Ισπανία, η μικρότερη αναλογία στη Γερμανία και τη Σλοβενία.  Πιο συγκεκριμένα για τη θεραπεία της εξάρτησης στις φυλακές αφορά κυρίως στεγνά προγράμματα, σε ευρωπαϊκό επίπεδο πάντα, χωρίς τη χορήγηση υποκαταστάτων, με τα προγράμματα όμως χορήγησης υποκατάστατων να κερδίζουν σταθερά έδαφος τα τελευταία χρόνια, συγκεκριμένα την τελευταία πενταετία.

Για τους ανήλικους χρήστες ναρκωτικών ουσιών, μπήκαμε πιο στοχευμένα να δούμε τί επικρατεί σε ευρωπαϊκό επίπεδο για τον πληθυσμό στόχο.  Ένα βασικό σημείο που αφορούσε διεθνώς την ποινική αντιμετώπιση των ανήλικων παραβατών ήταν  το Κίνημα των Δικαστηρίων έχει ονομαστεί στη βιβλιογραφία, πιο γνωστός όρος είναι το Drug Courts που αναπτύχθηκε κυρίως στις Ηνωμένες Πολιτείες και αργότερα και σε άλλες χώρες –στην Ευρώπη ισχύει κυρίως στις χώρες της Μεγάλης Βρετανίας.  Τα Δικαστήρια αυτά εστιάζουν στους παραβάτες που δεν εμπλέκονται σε βίαια αδικήματα, με διπλό στόχο, είτε να τους προσφέρουν την επιλογή συμμετοχής σε ένα πρόγραμμα απεξάρτησης ως εναλλακτικό της έκτισης ποινής είτε να ορίσουν τη θεραπεία ως όρο σε περιπτώσεις ποινικού σωφρονισμού.  Όλο αυτό ακολούθησε ένα θεωρητικό μοντέλο, αυτή η εξέλιξη του θεσμού των Δικαστηρίων και των άλλων παρεμβάσεων στους ανήλικους παραβάτες, ακολούθησε ένα θεωρητικό μοντέλο που ξεκίνησε από το «τίποτα δεν λειτουργεί», από την πλήρη απαξίωση οποιασδήποτε άλλης εναλλακτικής λύσης εκτός του σωφρονισμού που επικρατούσε τη δεκαετία του ‘70 και του ‘80 στην αξιολόγηση του «τί είναι αυτό που λειτουργεί», που αναπτύχθηκε κυρίως τη δεκαετία του ‘90 και ήταν και προσαρμοσμένο στο νέο μοντέλο διοίκησης που αναπτυσσόταν παράλληλα την ίδια περίοδο.  Η ταλάντωση μεταξύ θεραπείας και τιμωρίας φαίνεται να προσδιόρισε την εξέλιξη από ένα γενικό Ποινικό Δίκαιο σε ένα ιδιαίτερο σύστημα απονομής ποινικής δικαιοσύνης των ανηλίκων σε διεθνές επίπεδο.

Οι στόχοι του συστήματος δικαιοσύνης για τους ανήλικους παραβάτες, όπως διαπιστώσαμε στη βιβλιογραφία, αφορούν κατεξοχήν το γενικό στόχο ενός συστήματος ποινικής δικαιοσύνης, που είναι η διαφύλαξη της δημόσιας ασφάλειας και δεύτερον η αλλαγή των τομέων ζωής των νεαρών παραβατών που δεν έχουν να κάνουν μόνο με τη μείωση της παραβατικής συμπεριφοράς αλλά και γενικότερα αυτό που ονομάζουμε, επανένταξη στην κοινωνία ως παραγωγικοί πολίτες.  Οι παραδοχές που επικρατούν για τους ανήλικους χρήστες εντός των σωφρονιστικών καταστημάτων είναι ότι έχουν διαφορετικές ανάγκες θεραπείας από τους ενήλικους.  Αυτό τεκμηριώνεται γιατί σκέφτονται διαφορετικά, έχουν διαφορετικό τρόπο σκέψης και ενέργειας από τους ενήλικες, ενώ τα μοντέλα επιτυχούς θεραπείας για τους νέους έχει τεκμηριωθεί ότι θα πρέπει να περιλαμβάνουν μικρότερη διάρκεια παραμονής, συμμετοχή της οικογένειας και ανάπτυξη κοινωνικών, εκπαιδευτικών και διαπροσωπικών δεξιοτήτων.  Οι υπηρεσίες που είναι στοχευμένες στους ανήλικους παραβάτες, μέσα στο σύστημα απονομής της ποινικής δικαιοσύνης, φαίνεται να αφορούν κυρίως αποτοξίνωση, με χρήση ή χωρίς χρήση φαρμακευτικών μέσων, πτέρυγες απαλλαγμένες από οποιαδήποτε ουσία, προγράμματα υποκατάστασης και ένα πολύ μικρό ποσοστό αφορά τις θεραπευτικές κοινότητες έτσι όπως τις γνωρίζουμε εμείς από τα προγράμματα του ΚΕΘΕΑ.

Τα συστήματα αξιολόγησης βέλτιστων πρακτικών ή καλών πρακτικών.  Αν θέλουμε να οριοθετήσουμε τον όρο «καλή πρακτική» αυτή είναι η πρακτική που έχει επιστημονικά τεκμηριώσει την αποτελεσματικότητά της.  Ψάξαμε να βρούμε λοιπόν ποια συστήματα είναι αυτά τόσο στην Ευρώπη όσο και σε διεθνές επίπεδο που επιλέγουν και αξιολογούν τέτοιου είδους πρακτικές και με βάση ποια κριτήρια.  Εντοπίσαμε κυρίως δύο, το πρώτο αφορά το σύστημα EDDRA που αναπτύσσεται από το Ευρωπαϊκό Παρατηρητήριο για τα Ναρκωτικά, το EMCDDA, όπου στη λογική του είναι η επιλογή κάποιων πρακτικών με βάση συγκεκριμένα κριτήρια που έχει θεσπίσει και η κατάταξη κάθε παρέμβασης, κάθε δράσης σε τέσσερις κατηγορίες, ανάλογα με το πόσο ποιοτικά αξιολογούνται σε: βασική πρακτική, υποσχόμενη πρακτική, καλή πρακτική και στην πλέον ποιοτική της μορφή πρόκειται για μία βέλτιστη πρακτική.  Οι ελάχιστες προδιαγραφές για ένα πρόγραμμα ή παρέμβαση για να ενταχθεί στο σύστημα αξιολόγησης EDDRA είναι να έχει αξιολογηθεί, το θεωρητικό του πλαίσιο να είναι σύμφωνο με τους στόχους, να έχει σαφείς και καθορισμένους δείκτες αξιολόγησης που να συνδέονται με τους στόχους και να λειτουργεί τουλάχιστον για ένα έτος.  Είναι ελάχιστα αυτά τα προγράμματα που τηρούν όλα αυτά τα κριτήρια.  Μία αναπαράσταση των προγραμμάτων φαίνεται σε αυτό το γράφημα όπου φαίνεται ότι αναπτύσσονται προγράμματα κατάρτισης και εκπαίδευσης μέσα στη φυλακή, παρεμβάσεις στην κοινότητα, θεραπευτικά προγράμματα μέσα στη φυλακή και εναλλακτικά μέτρα της φυλάκισης.  Από όλα τα προγράμματα που έχουν υποβληθεί είναι περίπου δέκα ή δώδεκα αυτά που τηρούν όλα τα κριτήρια ποιότητας που θέτει το συγκεκριμένο σύστημα αξιολόγησης.

Κάποια συμπεράσματα που προκύπτουν από το συγκεκριμένο σύστημα.  Αρχικά αυτό ήδη ανέφερα, είναι ότι ελάχιστα τα προγράμματα που πληρούν όλα τα κριτήρια.  Τα περισσότερα από αυτά τα προγράμματα που τηρούν όλα τα κριτήρια επικεντρώνονται περισσότερο στην παρέμβαση στην κοινότητα και στο συντονισμό όλων των εμπλεκόμενων φορέων, αστυνομίας, δικαστικών αρχών και σωφρονιστικών υπηρεσιών.  Μεγάλο βάρος δίνεται στην εκπαίδευση και κατάρτιση των ανηλίκων μέσα στις φυλακές και τέλος είναι ελάχιστες οι αμιγώς θεραπευτικές παρεμβάσεις.  Αυτές οι παρεμβάσεις αφορούν κυρίως δράσεις συμβουλευτικής και υποστήριξης και λιγότερο θεραπείας.  Εκτός της χρήσης δίνεται ιδιαίτερη έμφαση σε θέματα υγείας όπως η πρόληψη από μολυσματικές ασθένειες που συνδέονται με τη χρήση ουσιών.  Δίνεται ιδιαίτερο βάρος στο συνεχές της θεραπευτικής πορείας και μετά την αποφυλάκιση, με τη δημιουργία κέντρων υποδοχής, και υπάρχει μεγάλη εμπλοκή της οικογένειας και των ευρύτερων κοινωνικών δικτύων.  Όλα αυτά αφορούν όλες αυτές τις πρακτικές που έχουν αξιολογηθεί ως καλές πρακτικές από το συγκεκριμένο σύστημα.

Τα υπόλοιπα συστήματα αξιολόγησης των καλών πρακτικών βρίσκονται κυρίως στις Ηνωμένες Πολιτείες, όπου κάθε σύστημα αξιολόγησης εκεί, ακολουθεί ορισμένες βασικές παραδοχές που φαίνεται να είναι κοινές στη βιβλιογραφία.  Μία βασική παραδοχή είναι ότι η απεξάρτηση παίρνει χρόνο και πιθανά επανειλημμένες θεραπευτικές προσπάθειες.  Η διάρκεια της θεραπείας θα πρέπει να είναι τόση που να επιτρέπει την εγκαθίδρυση αλλαγών συμπεριφοράς.  Για όσους εξαρτημένους παρουσιάζουν και άλλη ψυχιατρική πάθηση, αφορά τη συννοσηρότητα, θα απαιτηθεί μεγαλύτερος χρόνος θεραπείας και πρόσθετες υπηρεσίες.  Τέλος, ο θεραπευτικός σχεδιασμός θα πρέπει να είναι εξατομικευμένος.  Τα βασικά σημεία που πρέπει να τηρούν οι καλές πρακτικές σύμφωνα με τα αμερικάνικα πρότυπα αξιολόγησης θα πρέπει οπωσδήποτε να περιλαμβάνουν την εκτίμηση της σοβαρότητας του προβλήματος, να εξασφαλίζουν το συνεχές της θεραπείας μετά την αποφυλάκιση, να εξασφαλίζουν τη συμμετοχή της οικογένειας στη θεραπευτική διαδικασία, στις περιπτώσεις της συννοσηρότητας να μην αποκλείεται η φαρμακευτική υποστήριξη, να συμπεριλαμβάνουν στρατηγικές αντιμετώπισης των μολυσματικών ασθενειών που συνδέονται με τη χρήση, να συμπεριλαμβάνουν την αξιολόγηση τόσο της διαδικασίας όσο και της αποτελεσματικότητας της παρέμβασης και τέλος να είναι ευέλικτα στις διαθέσιμες εναλλακτικές θεραπευτικές προσεγγίσεις.

Εδώ παρουσιάζονται τα τέσσερα κυριότητα συστήματα αξιολόγησης καλών πρακτικών.  Τα δύο πρώτα αφορούν μεμονωμένους ερευνητές και τα δύο επόμενα τους δύο μεγαλύτερους οργανισμούς που αφορούν και ασχολούνται με τα ναρκωτικά στην Αμερική.  Με κόκκινο φαίνονται τα δύο στοιχεία που φαίνεται να είναι κοινά σε όλα τα συστήματα αξιολόγησης.  Όλα, λοιπόν, τα συστήματα αξιολόγησης στις Ηνωμένες Πολιτείες θεωρούν ότι απαραίτητα στοιχεία για τις καλές πρακτικές στους ανήλικους παραβάτες εντός των σωφρονιστικών καταστημάτων πρέπει να είναι η εμπλοκή της οικογένειας και συνεχής παρακολούθηση και αξιολόγηση της εφαρμογής της δράσης ή της παρέμβασης.  Τα προγράμματα αυτά αξιολογούνται με βάση μία ανώτερη βαθμολογία 10, φαίνεται τα περισσότερα να βρίσκονται περίπου στο μέσο, γύρω στο 5,5.  Φαίνεται επίσηε ότι δεν υιοθετούν όλα τα κριτήρια των καλών πρακτικών.  Μόνο το 25,4% στα προγράμματα της Αμερικής εξασφαλίζει το συνεχές της φροντίδας και το 59% εφαρμόζει μεθόδους αξιολόγησης.

Καταλήγοντας, με βάση όλη αυτή τη δουλειά που έγινε και τη μελέτη της εμπειρίας που υπάρχει στο εξωτερικό, η ερευνητική ομάδα που δούλεψε στο κομμάτι των καλών πρακτικών κατέληξε σε ορισμένες προτάσεις, οι οποίες στη συνέχεια θα παρουσιαστούν με τη μορφή τόσο των αποτελεσμάτων της έρευνας όσο και του λειτουργικού μοντέλου.  Θεωρούμε ότι ο σχεδιασμός, η ανάπτυξη και τελικά η αποτελεσματική εφαρμογή οποιασδήποτε νέας παρέμβασης στον πληθυσμό στόχο θα πρέπει να συνυπολογίσει την παραβατικότητα, την εξάρτηση, τις συνθήκες του εγκλεισμού, που περιγράφηκαν πριν και από τον Παναγιώτη το Χαλδαίο, και τις ηλικιακές ιδιαιτερότητες.  Απαιτούνται δράσεις πρόληψης και εκπαίδευσης σε κοινωνικές δεξιότητες και προγράμματα δικτύωσης όλων των εμπλεκομένων φορέων.  Είναι κάτι που θα αναδειχθεί και στη συνέχεια και από την έρευνα η σημασία της δικτύωσης όλων των εμπλεκόμενων φορέων.  Απαιτείται αναλυτική εξέταση του θεσμικού και νομοθετικού πλαισίου που διέπει τη λειτουργία των καταστημάτων κράτησης των ανηλίκων στην Ελλάδα.  Αναφέρθηκε ο κύριος Παρασκευόπουλος στην αρχή ότι το νομοθετικό πλαίσιο με τη μορφή που είναι σήμερα δεν μπορεί να δεχθεί τη δημιουργία ενός προγράμματος σαν αυτό που σχεδιάζεται.  Απαιτείται στρατηγική απόφαση για τη φύση των παρεμβάσεων, αν θα κλίνουν περισσότερο στο σωφρονισμό ή στη θεραπεία.  Απαιτείται η προσπάθεια για τη δημιουργία δικτύου των εμπλεκόμενων φορέων πριν ακόμα τη δημιουργία οποιασδήποτε νέας παρέμβασης.

Στο σημείο αυτό κλείνει η δικιά μου παρουσίαση σε σχέση με την μελέτη των καλών πρακτικών. Θα ήθελα να προσθέσω ότι η βιβλιογραφία συνεχώς εμπλουτίζεται και ήδη υπάρχει μία καινούργια έκθεση του NIDA, που είναι το Αμερικάνικο Ινστιτούτο για την Αντιμετώπιση της Εξάρτησης, που προσφέρει ένα οδηγό αξιολόγησης των καλών πρακτικών για ανήλικους εντός των καταστημάτων κράτησης.

Σας ευχαριστώ πολύ.

Καλλιόπη Σπινέλλη:  Ευχαριστούμε τον κύριο Τρίαντο και τον συγχαίρουμε, γιατί όντως μας έδωσε με εξαιρετική δομή, ταχύτητα, συστηματοποίηση πληθώρα στοιχείων.  Πολύτιμη η προσφορά αυτή για όλους μας νομίζω.  Ήθελα ένα θέμα να θίξω γιατί δεν έχουμε χρόνο πλέον και αυτό είναι, γιατί παρατηρείται αυστηροποίηση στη Μεγάλη Βρετανία και όχι σε άλλες ευρωπαϊκές χώρες.  Αυτό οφείλεται στο γεγονός ότι τα τελευταία χρόνια υπάρχει ένα κίνημα πολύ μεγάλου εγκλεισμού στις Ηνωμένες Πολιτείες και με αυτήν την τάση συντάσσεται και η Μεγάλη Βρετανία, η οποία θεωρεί τον εαυτό της κοντύτερα στον πολιτισμό και στη γλώσσα με τις Ηνωμένες Πολιτείες της Αμερικής.

Και τώρα, παρακαλώ, την τελευταία ομιλήτρια να πάρει το λόγο.

Βίβιαν Σταγάκη:  Καλημέρα και από εμένα. Εγώ σήμερα θα σας μιλήσω για τις θεωρητικές προσεγγίσεις και τις διεθνείς τάσεις για την αντιμετώπιση της παραβατικότητας και της ποινικής μεταχείρισης των ανηλίκων και των νέων παραβατών και θα ήθελα να ξεκινήσω λέγοντας ότι οι ανήλικοι που εμπλέκονται στο σύστημα ποινικής δικαιοσύνης αποτελούν μία ειδική ομάδα παραβατικού πληθυσμού, η οποία δεν ακολουθεί τις τάσεις των γενικών εγκληματικών στατιστικών και χαρακτηρίζεται από εξαιρετική ανομοιογένεια αναφορικά με την ποινική της αντιμετώπιση. Όταν μάλιστα αυτή η ομάδα εξειδικεύεται περισσότερο στους ανήλικους παραβάτες, που είναι ταυτόχρονα εξαρτημένοι από ναρκωτικές ουσίες, η εικόνα γίνεται πιο σύνθετη.  Θα δούμε λοιπόν τις ιδιαιτερότητες, σε μία προσπάθεια να εντοπίσουμε τα βασικά σημεία που οριοθετούν τις τάσεις της νεανικής παραβατικότητας και της ποινικής της αντιμετώπισης.

Η παραβατικότητα των ανηλίκων αναφέρεται σε μία σειρά από συμπεριφορές στις οποίες συγκαταλέγονται οι επιθετικές, οι εκφοβιστικές και οι αντικοινωνικές συμπεριφορές, η σχολική βία ή ο σχολικός εκφοβισμός, μία σειρά από ευκαιριακά – περιστασιακά εγκλήματα, όπως είναι οι κλοπές, οι διαρρήξεις, οι φθορές ξένης ιδιοκτησίας, οι βανδαλισμοί και η επικίνδυνη οδήγηση, παρεκκλίνουσες συμπεριφορές, όπως είναι η χρήση ουσιών και η κατάχρηση αλκοόλ, καθώς και σοβαρότερα εγκλήματα, όπως είναι η σωματική επίθεση, η σεξουαλική επίθεση και αδικήματα που εμπίπτουν στους ειδικούς νόμους περί ναρκωτικών. Τα τελευταία χρόνια ωστόσο, εμφανίζονται διεθνώς νέες μορφές παραβατικής συμπεριφοράς που αφορούν πιο βίαια εγκλήματα. Σε κάποιες χώρες μάλιστα η κατοχή των όπλων, οι ληστείες και οι σεξουαλικές επιθέσεις γνωρίζουν μεγάλη έξαρση μεταξύ των νέων.  Σε ευρωπαϊκό επίπεδο παρατηρείται μία γενική αύξηση στον αριθμό των εγκλημάτων βίας και στον αριθμό των υποτροπών. Οι συμμορίες έχουν περισσότερο περιστασιακό χαρακτήρα στις περισσότερες χώρες, ενώ θεωρείται ανησυχητική η εκδήλωση κοινωνικών συμπεριφορών, όπως ρατσιστικής, αλλά και ξενοφοβικής βίας.

Η νομικά αναγνωρισμένη ηλικία έναρξης ποινικής ευθύνης αποτελεί σημαντική παράμετρο, που σε μεγάλο βαθμό προσδιορίζει ερμηνευτικά και τις τάσεις της νεανικής παραβατικότητας. Μίλησε για αυτό και ο συνάδελφος, γι’ αυτό δε θα αναφερθώ εκτενώς στην ηλικία έναρξης ποινικής ευθύνης. Αυτό που θα ήθελα να υπογραμμίσω, βλέποντας και το διάγραμμα, είναι ότι οι κριτικές υπερθεματίζουν ότι 10 ετών παιδιά είναι πολύ μικρά αναπτυξιακά για να θεωρηθούν ποινικά υπεύθυνα. Παράλληλα, ενώ παρατηρούμε μεγάλες αποκλίσεις ανάμεσα στις χώρες, η Σκωτία με ελάχιστη ηλικία τα 8 έτη και το Βέλγιο με ελάχιστη τα 18, εφαρμόζουν αμφότερες αρχές κοινωνικής πρόνοιας και ωφέλειας και παραπέμπουν τα παιδιά σε εκπαιδευτικές και προστατευτικές εναλλακτικές, συμπεριλαμβανομένης και της ασφαλούς φροντίδας. Η Νέα Ζηλανδία επίσης, έχει κάνει μια σημαντική επένδυση στην αποκαταστατική δικαιοσύνη και όμοια με την Αγγλία και την Ουαλία, καθορίζει την ελάχιστη ηλικία στα 10 έτη.

Στα δικά μας δεδομένα τώρα, νομίζω ότι οι περισσότεροι στην αίθουσα πρέπει να είστε ενήμεροι για την πρόσφατη τροποποίηση του Ποινικού Κώδικα (3860/2010), ο οποίος διαμορφώνει νέα, υψηλότερα ηλικιακά όρια, που εκτείνονται από το 15ο έως το 18ο έτος της ηλικίας για την επιβολή, υπό προϋποθέσεις, του ποινικού σωφρονισμού. Πιο συγκεκριμένα, το νομικό πλαίσιο μεταχείρισης των ανηλίκων στην ελληνική πραγματικότητα προβλέπει ότι στους ανήλικους έως 15 ετών επιβάλλονται μόνον αναμορφωτικά ή θεραπευτικά μέτρα, η προσωρινή κράτηση μπορεί να επιβληθεί μόνο σε ανήλικους μεγαλύτερους των 15 ετών και ο περιορισμός σε ειδικό κατάστημα κράτησης επιβάλλεται μόνο όταν η πράξη έχει κακουργηματικό χαρακτήρα και μόνο όταν θεωρηθεί απολύτως αναγκαίος.

Εγκληματολογικού περισσότερο ενδιαφέροντος είναι ζητήματα που αφορούν στην μέτρηση της εγκληματικότητας, το οποίο είναι ένα δύσκολο και πολύπλοκο εγχείρημα, καθώς οι εκτιμήσεις στον προσδιορισμό των τάσεων διαφέρουν σε ότι αφορά στην ακρίβεια, στο είδος των δεδομένων, αλλά και στις διαφαινόμενες τάσεις που προκύπτουν από αυτά. Από τα περισσότερο οργανωμένα συστήματα παρακολούθησης της νεανικής εγκληματικότητας είναι αυτό που εφαρμόζεται στη Βρετανία. Σύμφωνα με την Ανεξάρτητη Επιτροπή για την Εγκληματικότητα των Νέων και την Αντικοινωνική Συμπεριφορά τα στοιχεία αφορούν πρωτίστως στον αριθμό των παραβάσεων που καταγράφονται από την αστυνομία, που αποτελεί βέβαια μειοψηφία των παραβάσεων, δεδομένου ότι τα περισσότερα εγκλήματα δεν καταγράφονται ποτέ και εν συνεχεία στο ποσοστό των ανθρώπων που απαντούν στο British Crime Survey, πως υπήρξαν θύματα αδικημάτων μέσα στον προηγούμενο χρόνο. Παράλληλα, παρατηρούμε ότι αλλαγές στις πρακτικές καταγραφής, ειδικότερα εκείνες που έχουν επεκτείνει τον ορισμό του βίαιου εγκλήματος, ώστε να συμπεριλάβει και λιγότερο σοβαρές επιθέσεις και παρενοχλήσεις, περιπλέκουν περισσότερο την εικόνα. Δυσκολίες ανακύπτουν επίσης όταν πρόκειται να αποδοθεί ένα μέρος της συνολικής παραβατικότητας σε παιδιά και σε νέους. Τα θύματα, όταν ερωτώνται, συνήθως δε γνωρίζουν την ηλικία του δράστη. Επίσης, η ηλικία των υπευθύνων για εγκλήματα καταγεγραμμένα από την αστυνομία γίνεται γνωστή μόνο σε περιπτώσεις που οι δράστες συλλαμβάνονται και καταδικάζονται. Από την άλλη πλευρά, τα self reports, δηλαδή οι εμπιστευτικές έρευνες όπου τα παιδιά και οι νέοι καταγράφουν οι ίδιοι την παράβασή τους, δίνουν μία πληρέστερη εικόνα της νεανικής παραβατικότητας, αλλά τα αποτελέσματα που είναι διαθέσιμα δεν αποτελούν με κανένα τρόπο οδηγό για τις τάσεις στον τομέα της νεανικής παραβατικότητας.

Έχει επισημανθεί στην βιβλιογραφία, ότι οι ανήλικοι παραβάτες αποτελούν ένα σημαντικό ποσοστό του πληθυσμού που εμπλέκεται με το σύστημα της ποινικής δικαιοσύνης. Η ακριβής μέτρηση του αριθμού των παραβατών και του βαθμού στον οποίο σχετίζονται με το νομικό σύστημα είναι δύσκολη, δεδομένου ότι οι χώρες διαφέρουν μεταξύ τους στην δομή και στην οργάνωση λειτουργίας των συστημάτων τους, καθώς επίσης και στην εφαρμογή διαφορετικών πολιτικών προτεραιοτήτων. Μεγάλες διακυμάνσεις σημειώνονται ακόμη και στο εσωτερικό των χωρών. Ενδεικτικά σημειώνεται ότι οι Ηνωμένες Πολιτείες της Αμερικής έχουν πολλαπλά συστήματα ποινικής δικαιοσύνης, που λειτουργούν σε ομοσπονδιακό (δηλαδή εθνικό), σε κρατικό και σε τοπικό επίπεδο, με το κάθε ποινικό σύστημα να συγκροτείται από την δική του αστυνομική, δικαστική και σωφρονιστική αρχή.

Όλα τα παραπάνω συνθέτουν μια εξαιρετικά πολύπλοκη εικόνα στην προσπάθεια να εξάγουμε γενικές τάσεις και συγκριτικά αποτελέσματα για αυτήν την πληθυσμιακή ομάδα. Παρόλα αυτά, στην βιβλιογραφία η νεανική παραβατικότητα καταγράφεται να ακολουθεί τα χνάρια της παραβατικότητας των ενηλίκων. Οι στατιστικές δείχνουν επικράτηση της χρήσης παράνομων ουσιών στο νεανικό πληθυσμό, καθώς και επικράτηση αξιόποινων πράξεων κατά την εφηβική κυρίως ηλικία. Το Youth Lifestyle Survey, που είναι η μεγαλύτερη και εγκυρότερη έρευνα ανηλίκων στη Βρετανία, εμφανίζει τη χρήση ουσιών ως ουσιαστικό παράγοντα πρόβλεψης παραβατικότητας ανάμεσα σε νεαρούς ανθρώπους. Πάνω από το 50% του δείγματος παραδέχεται ότι έχει διαπράξει μια από τις 27 παραβάσεις που εξετάζει η έρευνα, ενώ το 1/5 ομολογεί ότι έχει εμπλακεί σε παράβαση του Ποινικού Κώδικα μέσα στους τελευταίους δώδεκα μήνες. Στο σύνολό τους οι έρευνες ανηλίκων παράγουν ένα αναλογούν αποτέλεσμα του 40% έως και του 100% του συνόλου των ερωτηθέντων να αποκαλύπτουν μία εγκληματική παράβαση τουλάχιστον για μία φορά στη ζωή τους.

Τώρα βέβαια, με νέους υπεύθυνους για περίπου 7.000.000 εγκλήματα το χρόνο οι ανάγκες επανένταξης και επανακοινωνικοποίησης των ανηλίκων είναι πάρα πολύ σημαντικές, τόσο σε ατομικό όσο και σε κοινωνικό επίπεδο.  Παρόλο που σε κάθε χώρα συναντάμε μία σειρά νόμων, αποφάσεων και παρεμβάσεων σε επίπεδο κοινότητας για την αντιμετώπιση των ανηλίκων παραβατών, οι πιο πολλοί νέοι συνεχίζουν να βρίσκονται έγκλειστοι σε ιδρύματα ανηλίκων. Παραδοσιακά η εμπειρική έρευνα και οι παρεμβάσεις έτειναν να εστιάζουν σε μεγάλο βαθμό στην παραβατική συμπεριφορά των ανηλίκων.  Παρότι αυτό είναι απαραίτητο, υπάρχουν πολλοί ερευνητές οι οποίοι επιδίωξαν μία ευρύτερη ανασκόπηση του ποινικού σωφρονισμού στους νέους, όχι μόνο αναφορικά με την υποτροπή στην παραβατικότητα, αλλά και με την εξέλιξη του σωματικού και ψυχικού προφίλ τους ως νέοι ενήλικες.  Η ανάγκη για μία πιο ολιστική προσέγγιση ενισχύεται και από μελέτες που καταδεικνύουν πόσο ευάλωτοι είναι πολλοί νεαροί παραβάτες σε θέματα ψυχικής υγείας και κατάχρησης ουσιών, ενώ το στρες που βιώνουν στον εγκλεισμό αντανακλάται συχνά –ακούστηκε ήδη αυτό– σε υψηλά ποσοστά αυτοκτονιών και αυτοτραυματισμών που παρατηρούνται μέσα στα καταστήματα κράτησης.

Από την βιβλιογραφική ανασκόπηση που κάναμε, έχω επιλέξει να σας παρουσιάσω το παράδειγμα του Ηνωμένου Βασιλείου, καθώς είναι μία χώρα με ένα ιδιαίτερα καλά οργανωμένο σύστημα ποινικής δικαιοσύνης: Η Αγγλία και η Ουαλία έχουν το δεύτερο υψηλότερο ποσοστό φυλάκισης στην Ευρώπη.  Τον Απρίλιο του 2010 περίπου 2.200 νέοι άνθρωποι κρατούνταν σε ιδρύματα ανηλίκων και άλλες εγκαταστάσεις κράτησης. Ο αριθμός των νέων υπό κράτηση, ωστόσο, μειώθηκε την τελευταία πενταετία, μια εποχή που οι αριθμοί κράτησης ενηλίκων αυξήθηκαν. Παρότι οι νέοι 18 έως 24 ετών αποτελούν το 1/10 του πληθυσμού της χώρας, αποτελούν το 1/3 των καταδικασθέντων σε φυλάκιση το χρόνο, το 1/3 των υποθέσεων των επιμελητών ανηλίκων και το 1/3 του συνολικού οικονομικού και κοινωνικού κόστους του εγκλήματος. Σημαντικό παραμένει ότι το 58% από αυτούς που αφέθηκαν ελεύθεροι υποτροπίασαν μέσα σε ένα χρόνο. Ένα ακόμα αξιοσημείωτο χαρακτηριστικό ήταν ότι τα καταστήματα κράτησης ανηλίκων και τα ιδρύματα για εφήβους παραβάτες παρουσίασαν το υψηλότερα ποσοστά επιθέσεων συγκριτικά με κάθε άλλη φυλακή της χώρας. Το 2009-10 το κόστος της αντιμετώπισης των ανήλικων παραβατών ήταν 800 εκατομμύρια λίρες, ενώ η έκθεση της Εθνικής Ελεγκτικής Υπηρεσίας (National Audit Office, 2010) εκτίμησε ότι η παραβατικότητα των νέων για όλο το 2009 κόστισε στην οικονομία από 8,5 έως 11 δισεκατομμύρια λίρες.

Παρατηρούμε ότι συνολικά οι νέοι άνθρωποι διέπραξαν 201.800 αδικήματα για το έτος 2009. Αν και αποτελούσαν το 11% του πληθυσμού πάνω από την ηλικία έναρξης ποινικής ευθύνης, οι άνθρωποι σε αυτή την ηλικιακή ομάδα ήταν υπεύθυνοι για το 17% του συνόλου της αποδεδειγμένης παραβατικότητας. Ιδιαίτερα ενδιαφέρουσα εκτιμώ ότι είναι η έκθεση της Βουλής των Κοινοτήτων (House of Commons, 2011), για αξιολόγηση και αναγωγές στην δική μας πραγματικότητα -είναι μαζί μας σήμερα και εκπρόσωποι του Υπουργείου- καθώς ήταν αποκαλυπτική και ιδιαίτερα καυστική αναφορικά με την αποτελεσματικότητα και τις δαπάνες για τους ανήλικους παραβάτες. Ενδεικτικά εντοπίζει ότι, μετά από δέκα χρόνια εφαρμογής ενός συστήματος δικαιοσύνης για τους ανήλικους, το Youth Justice Board, που είναι το Συμβούλιο Δικαιοσύνης Ανηλίκων, υπεύθυνο για την επίβλεψη όλων των Youth Offending Teams, (φανταστείτε τα σαν μία πολύ διευρυμένη δική μας υπηρεσία επιμελητών ανηλίκων, η οποία διασυνδέεται και με το σύστημα σωφρονισμού, αλλά και με δομές κοινωνικής πρόνοιας στην ευρύτερη κοινότητα) γνώριζε ελάχιστα για τη σχετική αποτελεσματικότητα των παρεμβάσεων στους ανήλικους παραβάτες.  Αντίστοιχα, δεν ήταν σε θέση να εντοπίσει τα προγράμματα εκείνα που είχαν το μεγαλύτερο αντίκτυπο στη νεανική παραβατικότητα και το λόγο που αυτό λάμβανε χώρα. Επίσης, είχε περιορισμένες πληροφορίες σχετικά με το κόστος των διαφορετικών προγραμμάτων, γεγονός που κατέστησε πολύ δύσκολο να εκτιμηθεί, αν για παράδειγμα ένα ασφαλές κέντρο κράτησης (τα secure training centers που έχουν εκεί) που στοίχησε 160.000 λίρες το χρόνο, είχε καλύτερη σχέση τιμής – παρεχόμενων υπηρεσιών (value for money), σε σύγκριση με ένα κατάστημα κράτησης νέων, το οποίο κόστισε 60.000 λίρες το χρόνο. Αυτό που δυσχέρανε περισσότερο την εκτίμηση ήταν οι διαφορετικές ηλικιακές ομάδες και οι ανάγκες των νέων στα διαφορετικά ιδρύματα. Επιπλέον υπογράμμισε ότι, το Συμβούλιο Δικαιοσύνης Ανηλίκων είχε περιορισμένες ενδείξεις για το ποιες παρεμβάσεις λειτουργούν, ένα γεγονός που καθιστά δύσκολο να επιτευχθεί καλύτερη αξιοποίηση χρημάτων για τα 800 εκατομμύρια λίρες που ξοδεύτηκαν στο σύστημα. Η έκθεση καταλήγει ότι, χωρίς αποδείξεις αποτελεσματικότητας, υπάρχει κίνδυνος η μείωση κονδυλίων για τις υπηρεσίες πρώτης γραμμής να οδηγήσουν σε περικοπές ακόμα και στις πιο επιτυχημένες από τις παρεμβάσεις.

Νομίζω ότι έχει τεκμηριωθεί ερευνητικά ότι το κόστος της μη θεραπείας είναι μεγαλύτερο από το κόστος θεραπείας και εντός και εκτός συστήματος σωφρονισμού.  Υπολογίζεται ότι 205 εκατομμύρια άνθρωποι στον κόσμο κάνουν χρήση παράνομων ουσιών, με το νούμερο να συμπεριλαμβάνει και τα 25 εκατομμύρια εξαρτημένων από ναρκωτικές ουσίες. Το φαινόμενο αποτελεί σοβαρό ζήτημα δημόσιας υγείας, κοινωνικο-οικονομικής ανάπτυξης και ασφάλειας, τόσο για τις βιομηχανικές, όσο και για τις αναπτυσσόμενες χώρες.  Αυτά είναι πράγματα νομίζω, λίγο-πολύ γνωστά.  Στα πλαίσια της μείωσης της ζήτησης και της διασφάλισης της δημόσιας υγείας, έχει τονιστεί επανειλημμένα σε διεθνείς συνθήκες ο σημαντικός ρόλος της πρόληψης και της θεραπείας των εξαρτημένων από ουσίες ατόμων, αλλά και η σημασία της διατήρησης μιας χρυσής τομής μεταξύ της επιβολής του νόμου αφενός και της μείωσης της ζήτησης, σε συνδυασμό με τις προσεγγίσεις για τη δημόσια υγεία αφετέρου, που υπογραμμίστηκαν και στη Διακήρυξη για τις Κατευθυντήριες Αρχές της Μείωσης της Ζήτησης των Ναρκωτικών, το 1998, φέρνοντας στο προσκήνιο, για πρώτη φορά, μία ολοκληρωμένη προσέγγιση στην πολιτική για τα ναρκωτικά. Η έκθεση των Ηνωμένων Εθνών για τα Ναρκωτικά και την Εγκληματικότητα υπογραμμίζει ότι το κόστος της εξάρτησης είναι πολύ χαμηλότερο από τις έμμεσες δαπάνες που προκαλούνται από το κόστος της μη θεραπείας της εξάρτησης (με φυλακίσεις, ανεργία, δαπάνες επιβολής νόμου και συνέπειες για την υγεία). Οι ερευνητικές μελέτες δείχνουν ότι οι δαπάνες για τη θεραπεία παράγουν εξοικονόμηση αναφορικά με τη μείωση του αριθμού των θυμάτων εγκληματικών πράξεων, καθώς και μείωση των δαπανών στο σύστημα ποινικής δικαιοσύνης. Διαπιστώθηκε ένα minimum εξοικονόμησης 3:1, όταν το αντίστοιχο ποσοστό της εξοικονόμησης, στον ευρύτερο υπολογισμό του κόστους που συνδέεται με την εγκληματικότητα, την υγεία και την παραγωγικότητα, ανέρχεται σε 13:1. Τέλος είναι σημαντικό να μην παραγνωριστεί η πιθανότητα πρόκλησης μεγαλύτερης βλάβης στο άτομο ως επακόλουθο του εγκλεισμού, καθώς εκείνοι που εμπλέκονται με το σύστημα ποινικής δικαιοσύνης διατρέχουν μεγαλύτερο κίνδυνο υγειονομικών και κοινωνικών συνεπειών ως αποτέλεσμα της χρήσης. Συγχρόνως, η χρήση ουσιών, ιδιαίτερα εντός σωφρονιστικών καταστημάτων, συνεπάγεται πιο επιβλαβείς συνήθειες που οδηγούν αντίστοιχα σε αυξημένο κίνδυνο μόλυνσης από μεταδιδόμενες ασθένειας, όπως η ηπατίτιδα και το HIV/AIDS..

Συνολικά σε ευρωπαϊκό επίπεδο, φαίνεται να υπάρχει μία μείωση των δεικτών της νεανικής παραβατικότητας, με επιμέρους μειωτικές ή και σταθεροποιητικές τάσεις και μείωση της σοβαρής εγκληματικότητας, σε βραδύτερο όμως ρυθμό. Παράλληλα, υπάρχει αύξηση των δεικτών του εγκλεισμού των ανήλικων παραβατών, που είναι ένα στοιχείο που τεκμηριώνει την εντατικοποίηση της ποινικής αντιμετώπισης. Παρατηρούμε αντίστοιχα αύξηση του συνολικού χρόνου της ποινής, όπως και αυξημένα ποσοστά υποτροπής σε παράνομες πράξεις.  Η χρήση ουσιών συνδέεται με την παραβατική συμπεριφορά –όλες οι έρευνες βέβαια επιβεβαιώνουν στατιστική συσχέτιση και απουσία αιτιατής σχέσης– είτε με την μορφή πταισματικής παραβατικότητας, είτε με σοβαρότερες μορφές που φτάνουν έως και τον εγκλεισμό.  Σημαντικό ποσοστό του πληθυσμού των κρατουμένων στην Ευρώπη κρατούνται για υποθέσεις που είναι άμεσα ή έμμεσα συνδεδεμένες με τις παράνομες ναρκωτικές ουσίες και το ποσοστό αυτό φθάνει σε χώρες όπως η Ελλάδα να αποτελεί περίπου το μισό του συνολικού πληθυσμού των κρατουμένων. Χρειάζεται να επισημάνουμε στα νούμερα που βλέπεται εδώ βέβαια, ότι στα επίσημα καταγεγραμμένα στατιστικά στοιχεία κρατουμένων, δεν συμπεριλαμβάνονται -στον αριθμό των παραβατών του νόμου περί ναρκωτικών- αυτοί που τελέσανε άλλα αδικήματα υπό την επήρεια χρήσης, ούτε και εκείνοι που εγκλημάτησαν για να υποστηρίξουν τον εθισμό τους.

Στη δεκαετία του 1970 και του 1980, ένα επαναλαμβανόμενο σύνθημα αναφορικά με τους παραβάτες, ήταν  το «τίποτα δεν λειτουργεί», γεγονός που υποδήλωνε ότι οι παραβάτες, κατά κανόνα, δεν ανταποκρίνονταν καλά σε κανενός είδους παρέμβαση. Ως εκ τούτου, παρατηρήθηκε μια προσέγγιση που υποστήριζε ότι οι περισσότεροι νέοι άνθρωποι θα ξεπεράσουν την παραβατικότητα τους μεγαλώνοντας, όπως και μια συνειδητή πολιτική ελάχιστης παρέμβασης. Αυτή την τάση να σημειώσουμε ότι την παρατηρούμε και μέσα στα συστήματα σωφρονισμού, κυρίως στις Ηνωμένες Πολιτείες της Αμερικής, όταν εγκαινιάζονται οι πρώτες θεραπευτικές κοινότητες, όπου για μια δεκαετία τουλάχιστον συνοδεύτηκαν από μεγάλη αμφισβήτηση αναφορικά με την αποτελεσματικότητα τους. Ωστόσο, κατά τη διάρκεια της δεκαετίας του 1980 και του 1990 μια νέα βιβλιογραφία προέκυψε, υποδεικνύοντας ότι ορισμένες παρεμβάσεις ήταν στην πραγματικότητα πιο αποτελεσματικές στο να βοηθούν τους παραβάτες να αλλάξουν την συμπεριφορά τους. Τα ευρήματα αναπτυχθήκαν κάτω από την ομπρέλα του «τι δουλεύει» και την αναζήτηση εμπειρικά δοκιμασμένων προγραμμάτων παρέμβασης για την αντιμετώπιση της παραβατικότητας, ενώ παρατηρήθηκε μια αυξανόμενη πολιτικοποίηση της νεανικής εγκληματικότητας. Αυτό το ευρύτερο πολιτικό κλίμα αντικατοπτρίστηκε σε μια «νέα ποινική δικαιοσύνη ανηλίκων», με μια σαφώς «σωφρονιστική» εστίαση. Αντίστοιχα, στα μέσα του 1980, παρατηρούμε στις περισσότερες χώρες τις ΕΕ, μια μεταβολή πολιτικής: από την εστίαση στην βλάβη που τα ναρκωτικά προκαλούν στο άτομο, στην βλάβη που προκαλούν στους άλλους, υπογραμμίζοντας την επικράτηση του συσχετισμού βίας και ναρκωτικών στον κυρίαρχο διάλογο. Η κοινωνική φάση που έδινε προτεραιότητα στις ανάγκες του ατόμου (health phase) αντικαθίσταται με εκείνη που εστιάζει στις ανάγκες του κοινωνικού συνόλου (crime phase) και η έμφαση επικεντρώνεται στην μείωση της  βλάβης και στην πρόληψη της εγκληματικότητας. Ειδικότερα αναφορικά με τους ανήλικους παραβάτες, παρατηρούμε την εστίαση των παρεμβάσεων να μετατοπίζεται από την πρόνοια για τα ίδια τα άτομα, στην πρόνοια για τις ανάγκες του κοινωνικού συνόλου. Η μετατόπιση της έμφασης όμως, από την πρόνοια στον σωφρονισμό, έχει ιδιαίτερη επίπτωση στο ευρύτερο σύστημα φροντίδας των παιδιών και όπως ο Goldson (2002) τονίζει υπάρχει «μια αυξανόμενη  ‘υπευθυνοποίηση’ και ‘ενηλικιωποίηση’ των νέων, μετατοπίζοντας την ανησυχία μας, ως κοινωνία, από το πραγματικό ενδιαφέρον για το καλό τους, στην απλή επίδειξη μιας αρμόζουσας συμπεριφοράς».

Πληθώρα ερευνών έχουν καταδείξει ότι ο εγκλεισμός του ανηλίκου σε φυλακή έχει επιζήμια αποτελέσματα σε πολλαπλά επίπεδα. Οι εμπειρικές μαρτυρίες των κρατουμένων στην έρευνα που διεξήγαμε μέσα στα καταστήματα ανηλίκων της χώρας εστίασαν και στην εκμάθηση και υιοθέτηση μιας ‘κουλτούρας φυλακής’ που μόνο τους χειροτερεύει. Από αυτήν την άποψη οι πολιτικές που κυριάρχησαν τις τελευταίες δεκαετίες στοχεύοντας στη μηδενική ανοχή, αυτό που ονομάστηκε zero tolerance, εμφανίζονται ως άστοχες και αναποτελεσματικές. Σε όλα τα νεότερα διεθνή κείμενα για ανηλίκους η ποινή του εγκλεισμού ανηλίκου σε φυλακή γίνεται αποδεκτή μόνο ως έσχατη λύση και για το μικρότερο δυνατό διάστημα.

Όταν φθάνουμε τελικά όμως να συζητάμε για τον ανήλικο ως κρατούμενο, όλες οι διεθνείς συμβάσεις υπογραμμίζουν αρχικά όρους αναφορικά με τις συνθήκες και τις διαδικασίες κράτησης, όπως και την ανάγκη-υποχρέωση να παραχθεί στον ανήλικο φροντίδα, εκπαίδευση, κατάρτιση, ιατρική μέριμνα και ψυχολογική υποστήριξη, αλλά και εκμάθηση δεξιοτήτων που θα συμβάλλουν στην ομαλή κοινωνική του επανένταξη. Από μια μεγάλη λίστα άρθρων και κανόνων, σε διεθνείς συμβάσεις και διεθνή νομικά κείμενα ενδεικτικά μόνο μπορούμε να αναφέρουμε κάποια, τα οποία θα ήταν σημαντικό να αξιολογηθούν και σε σχέση με τα αποτελέσματα της ποιοτικής έρευνας στα καταστήματα ανηλίκων που θα ακολουθήσουν:

‘Οι χώροι κράτησης θα πρέπει να είναι οργανωμένοι να δέχονται μικρό μόνο αριθμό κρατουμένων, να είναι αποκεντρωμένοι αλλά προσπελάσιμοι, στα καταστήματα να επικρατεί η αρχή του διαχωρισμού ανηλίκων από ενήλικες και των καταδίκων από τους υπόδικους -αυτό ισχύει και στον δικό μας σωφρονιστικό κώδικα, παρόλο που υπάρχει η δυνατότητα παραμονής στο κατάστημα έως τα 25 έτη- καθιέρωση ευνοϊκότερων συνθηκών για την χορήγηση ημιελευθερίας και υφ’ όρων απόλυσης από εκείνες που προβλέπει ο νόμος για τους ενήλικες και πρόβλεψη μετασωφρονιστικής μέριμνας μετά την απόλυση’.

Συνολικά μπορούμε να πούμε ότι εντοπίζουμε έλλειμμα στην πρόληψη, την αντιμετώπιση και την διαχείριση της νεανικής παραβατικότητας: Αρχικά, αποτυπώνεται μια σαφής έλλειψη κοινής Ευρωπαϊκής πολιτικής για τους ανήλικους παραβάτες, με αποτέλεσμα σε κάποιες περιπτώσεις να προκρίνονται στρατηγικές πρόληψης και εναλλακτικών της φυλάκισης μέτρων σωφρονισμού, ενώ σε άλλες περιπτώσεις να συγκεκριμενοποιείται η σωφρονιστική αντιμετώπιση αποκλειστικά στον εγκλεισμό. Φαίνεται επίσης, να απουσιάζει ένας κεντρικός σχεδιασμός που να προτείνει μία τεκμηριωμένη στρατηγική αντιμετώπισης του φαινομένου. Τέλος, παρατηρείται η απουσία μίας υπηρεσίας με τη συνολική ευθύνη συντονισμού της παροχής θεραπείας μεταξύ φορέων εκτέλεσης ιδρυματικών ποινών (σωφρονιστικά καταστήματα) και φορέων απεξάρτησης στην κοινότητα.

Οι ανάγκες είναι πάρα πολλές και έχουν υπογραμμιστεί εκτενώς από τους ειδικούς στο χώρο. Ενδεικτικά: ξεκινώντας από τη ‘διασφάλιση θεμελιωδών δικαιωμάτων των κρατουμένων’, το οποίο θα έπρεπε να είναι το δεδομένο, αλλά συχνά προκύπτει το ζητούμενο, όπως αποκαλύπτουν τα αποτελέσματα της έρευνας που διενεργήσαμε, προχωράμε στην ανάγκη ‘ανάπτυξης ενός μεγάλου εύρους εξωιδρυματικών κυρώσεων’, την έμφαση ‘σε αναμορφωτικά και θεραπευτικά μέτρα και στην αποκαταστατική δικαιοσύνη’, την ανάγκη ‘οργάνωσης και συντονισμού φορέων σε τοπικό και εθνικό επίπεδο για την κατάλληλη υποστήριξη ανήλικων παραβατών’, την ανάγκη για ‘συστηματική διασύνδεση και συνεργασία των φορέων’, όπως και την ανάγκη για ‘δημιουργία προγραμμάτων προσαρμοσμένων στις ανάγκες των ανηλίκων’, για το οποίο θα ακούσετε αναλυτικά στην τελευταία παρουσίαση σήμερα, ιδιαίτερα όταν μιλάμε για προγράμματα υποστήριξης και εκπαίδευσης, αναφορικά με την πρόληψη της υποτροπής στην χρήση και την παραβατικότητα και την κοινωνική επανένταξη.

Θα ήθελα να κλείσω τελειώνοντας με ένα σκίτσο που επέλεξα κυρίως νομίζω λόγω του διπλού μου ρόλου: της ερευνήτριας σε αυτό το έργο που ανέλαβε το ΚΕΘΕΑ για το Υπουργείο, αλλά και του ανθρώπου που έχει εργαστεί θεραπευτικά μέσα στις φυλακές και που εκτιμώ ότι συνοψίζει τις ιδιαιτερότητες του πληθυσμού που μελετάμε, αλλά και το έργο που καλούνται να υλοποιήσουν οι άνθρωποι που δουλεύουν μαζί τους.  Ευχαριστώ.

 

Καλλιόπη Σπινέλλη:  Εντάξει.  Ευχαριστούμε πάρα πολύ.  Ερώτηση;  Ναι.

(…):  Εγώ δε θέλω να κάνω ερώτηση, αλλά θέλω να πω την άποψή μου για κάτι ***  Είδα, λοιπόν, ότι προσπαθούμε να βρούμε καλές πρακτικές και για την αντιμετώπιση των ανηλίκων *** έχουν βρεθεί κάποιες μέσα από την έρευνα και την αξιολόγηση, κάποιες τέτοιες καλές πρακτικές.  Έχω βέβαια ένα ερώτημα ως προς την εφαρμογή, δηλαδή αν αυτές οι καλές πρακτικές έχουν εφαρμοστεί σε ευρωπαϊκό, παγκόσμιο ή στην Ελλάδα, ούτως ώστε να είναι αποτελεσματικές *** οι οποίες εφαρμόζονται για τους ανήλικους παραβάτες.  Αν υπάρχουν στοιχεία δηλαδή, κατά πόσο οι καλές πρακτικές, οι βέλτιστες πρακτικές, που συζητάμε τα τελευταία πέντε-έξι χρόνια, έχουν εφαρμογή και έχουν και αποτέλεσμα στην αντιμετώπιση των ανήλικων παραβατών και χρηστών.

Καλλιόπη Σπινέλλη:  Ευχαριστούμε πολύ.  Να δώσω το λόγο πρώτα στους συμμετέχοντες και τελευταία θα πω κι εγώ τη γνώμη μου επ’ αυτού.

Πέτρος Τρίαντος:  Τουλάχιστον αναφορικά με τις παρεμβάσεις και τις δράσεις που παρουσιάστηκαν τόσο σε ευρωπαϊκό επίπεδο όσο και από τις Ηνωμένες Πολιτείες είναι δράσεις που εφαρμόζονται και έχουν αξιολογηθεί και αυτό εν πάση περιπτώσει, τεκμηριώνει και το γεγονός ότι είναι πολύ λίγες.  Ιδιαίτερα σε ευρωπαϊκό επίπεδο γνωρίζετε και εσείς πολύ καλά από τη δουλειά σας στο *** ότι συγκεντρώνεται ένας πολύ μεγάλος αριθμός παρεμβάσεων που στέλνουν οι χώρες που συμμετέχουν στο σύστημα EDRA αλλά στην ουσία επιλέγονται ελάχιστες που πληρούν όλα αυτά τα κριτήρια.  Αυτές λοιπόν οι ελάχιστες είναι αυτές που παρουσιάστηκαν εδώ, είναι στην ουσία αυτές που μελετήθηκαν από εμάς προκειμένου να έχουμε κάποιες βασικές προδιαγραφές για να στηρίξουμε το σχεδιασμό μας και στην περίπτωση των Ηνωμένων Πολιτειών είναι σαφώς περισσότερες οι παρεμβάσεις που εφαρμόζονται με βάση κριτήρια αξιολόγησης των καλών πρακτικών, είναι όμως όλες αξιολογημένες.  Τουλάχιστον εκεί φάνηκε ότι στην περίπτωση των Ηνωμένων Πολιτειών δίνεται ένα μεγαλύτερο βάρος στην αξιολόγηση. Η δική μου άποψη είναι ότι είναι το επόμενο στάδιο μελέτης, τουλάχιστον όσον αφορά τη δικιά μας δουλειά.

Καλλιόπη Σπινέλλη:  Ευχαριστώ πολύ.  Κι εγώ να συμπληρώσω, τα τελευταία χρόνια, δηλαδή από το 2000 και μετά, τόσο ο Οργανισμός Ηνωμένων Εθνών όσο και η Ευρωπαϊκή Ένωση έδωσαν έμφαση στις καλές πρακτικές.  Για να έχουμε καλές πρακτικές πρέπει να έχουμε αξιολόγηση και έχει γίνει μία ολόκληρη συζήτηση τί στοιχεία και τί κριτήρια πρέπει να λάβει υπόψη του ο αξιολογητής ώστε τελικά να καταλήξει στο ότι, ναι, εδώ έχουμε να κάνουμε καλές πρακτικές.  Η Ευρωπαϊκή Ένωση λοιπόν, η οποία συνήθως χρηματοδοτεί διάφορα ερευνητικά προγράμματα και προγράμματα εφαρμογής διαφόρων δράσεων, επιμένει στη δημιουργία καλών πρακτικών, στην ανταλλαγή καλών πρακτικών ιδιαιτέρως.  Είναι λοιπόν μία νέα κίνηση η οποία έχει δημιουργηθεί τα τελευταία χρόνια και οι χώρες οι οποίες έχουν πρακτικές τέτοιες που αξιολογούνται και αξιολογούνται με βάση ορισμένα κριτήρια, τελικά δίνουν τον τίτλο, αυτή είναι καλή πρακτική ή υποσχόμενη, promising πρακτική, έτσι ώστε τελικά να κυκλοφορήσουν ανάμεσα στα κράτη μέλη είτε των Ηνωμένων Εθνών είτε της Ευρωπαϊκής Ένωσης και να βρουν μιμητές.  Αυτό σημαίνει ότι αν κάποιος έχει ανακαλύψει τον τροχό, να μην πάμε όλοι να ξανά-ανακαλύψουμε τον τροχό.

Είχα δεν άλλο ένα χέρι.  Παρακαλώ.

(…):  Αναφέρθηκε στις δύο παρουσιάσεις ότι η χρήση ουσιών είναι προγνωστικός παράγοντας για παραβατικότητα.  Στη δεύτερη, αναφέρθηκε ότι υπάρχει συσχέτιση, δεν υπάρχει όμως αιτιατή σχέση.  Ήθελα να ρωτήσω αν υπάρχουν δεδομένα για το αντίστροφο, αν η παραβατικότητα συσχετίζεται κάπως με τη χρήση ουσιών, δηλαδή αν κάποιος παραβάτης έχει πολλές πιθανότητες να κάνει χρήση ουσιών;

Καλλιόπη Σπινέλλη.:  Ποιος θα απαντήσει;  Η κυρία Σταγάκη.

Βίβιαν Σταγάκη:  Ισχύει αυτό που λες, δηλαδή υπάρχει συσχετισμός ανάμεσα στα δύο και ισχύει αυτό ότι μπορεί να ισχύει και το ανάποδο.  Η έμφαση, νομίζω ότι το σημαντικό είναι ότι δεν έχει βρεθεί αιτιατή σχέση ανάμεσα στα δύο, γιατί αυτό είναι που έχει ταλαιπωρήσει και σε επίπεδο προγραμματισμού υπηρεσιών γύρω από αυτό αλλά και σε επίπεδο πολιτικής, γιατί το εύκολο είναι να πει κανείς ότι η χρήση ουσιών οδηγεί σε μία παραβατικότητα κ.λπ., αλλά αυτό δεν αποδεικνύεται, μόνο ο συσχετισμός.

Καλλιόπη Σπινέλλη:  Αν θέλετε να το δούμε λίγο πιο πρακτικά το θέμα, το αντίστροφο το οποίο εσείς ζητήσατε, το άλλο είπαμε ότι ξέρουμε ότι οι συσχετίσεις είναι εκεί, δεν υπάρχει σχέση αιτίου και αιτιατού, το αντίστροφο λοιπόν, εάν ο παραβάτης μπαίνει και στη χρήση, η πείρα και η εμπειρία και η παρατήρηση έχει δείξει, χωρίς να έχουμε συγκεκριμένες τουλάχιστον έρευνες σε αυτόν τον τομέα, από ό,τι γνωρίζω εγώ, στην Ελλάδα, ότι από τη στιγμή που ένα παιδί μπει στην παραβατικότητα, αρχίζει από το σκασιαρχείο, ξεκινάει μετά με το bullying, με τη σχολική βία κ.λπ., μπαίνει σε ένα σύστημα αξιών ή μία κουλτούρα η οποία σιγά-σιγά τον εμπλέκει και με τα ναρκωτικά, πρώτα με τον καπνό, ύστερα με το οινόπνευμα και σιγά-σιγά γίνεται η κλιμακωτή αυτή, εισδοχή και στην κουλτούρα της χρήσης.

Αν δεν υπάρχει άλλη ερώτηση μπορούμε να βγούμε.  Ναι.

(…):  Ένα πολύ μικρό σχόλιο, επειδή αναφέρατε πριν για τους αλλοδαπούς και εσείς, πραγματικά ήθελα να πω ότι όντως ισχύει αυτό που είπατε για τον Αυλώνα αλλά γενικά το θέμα των αλλοδαπών είναι κάτι που πρέπει να το αντιμετωπίσουν στα καταστήματα κράτησης και από τη μεριά τη δικιά μας, από το ΚΕΘΕΑ.  Παρέλειψα να πω πριν ότι στο ειδικό κατάστημα κράτησης Βόλου δεν υπάρχει παρέμβαση σε σχέση με την εξάρτηση και αν δεν αντιμετωπιστεί σύντομα με νοιάξιμο και ενδιαφέρον για τους ανθρώπους και υπηρεσίες οι οποίες θα μπορέσουν να τους εντάξουν περισσότερο, αφήνεται πάρα πολύ περιθώριο στην αντιμετώπιση την άλλη του μαύρου μετώπου που είναι πολύ της μόδας αυτήν την περίοδο.

[διάλειμμα]

Τόνια Τζαννετάκη:  Ας ξεκινήσουμε το δεύτερο κύκλο εισηγήσεων.  Η κυρία Νταλιάνη και ο κύριος Παπαναστασάτος θα μας παρουσιάσουν τα αποτελέσματα μιας συστηματικής εμπειρικής έρευνας που έγινε στα καταστήματα κράτησης ανηλίκων και η οποία εντάσσεται και στηρίζει, αν θέλετε, τη μελέτη για την Κασσάνδρα.  Ο κύριος Πουλόπουλος θα μας μιλήσει για το διά ταύτα της σημερινής Ημερίδας, για τα εναλλακτικά δηλαδή οργανωτικά και θεραπευτικά μοντέλα της Κασσάνδρας και την επιλογή που γίνεται στα πλαίσια της μελέτης για ένα από αυτά.  Κυρία Νταλιάνη.

Εριάννα Νταλιάνη:  Καλησπέρα.  Θα ξεκινήσω μία συζήτηση που θα αφορά την έρευνα πεδίου που έγινε γι’ αυτό το συγκεκριμένο έργο, για τη διερεύνηση της κατάστασης των ανηλίκων ή των νεαρών κρατουμένων στα καταστήματα κράτησης.  Για τη διερεύνηση αυτή χρησιμοποιήθηκε μικτή μεθοδολογία, δηλαδή ποσοτική και ποιοτική έρευνα.  Στόχος αυτού ήταν να διερευνηθεί αφενός με την ποσοτική, ποιο είναι το μέγεθος του προβλήματος χρήσης ναρκωτικών στους ανήλικους κρατούμενους και από την άλλη πλευρά με την ποιοτική, οι απόψεις, οι στάσεις, οι αντιλήψεις των ίδιων των κρατουμένων αλλά και του προσωπικού σε σχέση με το φαινόμενο της χρήσης ναρκωτικών.

Εγώ θα σας μιλήσω για το ποσοτικό μέρος της έρευνας.  Σε αυτό το μέρος οι στόχοι ήταν δύο.  Ήταν η διερεύνηση του προφίλ των ανηλίκων κρατούμενων και της έκτασης σοβαρότητας των προβλημάτων τους σε σχέση με τα ναρκωτικά και δεύτερον η διερεύνηση των αναγκών των ανηλίκων ως προς την οργάνωση των υπηρεσιών που είναι απαραίτητες για την αντιμετώπιση αυτών των προβλημάτων.  Ενδεικτικά, κάποια ερευνητικά ερωτήματα που μας απασχόλησαν ήταν, ποιοι είναι αυτοί οι κρατούμενοι, ποια είναι τα κυριότερα προβλήματα που έχουν, πόσο μεγάλο είναι το πρόβλημα που έχουν με τα ναρκωτικά, πώς σχετίζονται τα χαρακτηριστικά τους με τα χαρακτηριστικά των ατόμων αντίστοιχων ηλικιών που βλέπουμε στα θεραπευτικά προγράμματα εκτός δομών φυλακής.  Αυτό σχετίζεται με το κατά πόσο οι ήδη υπάρχουσες υπηρεσίες μπορούν να εξυπηρετήσουν αυτούς τους ανθρώπους ή χρειάζεται κάτι άλλο.  Τί είδους άλλα προβλήματα και ελλείψεις έχει ο συγκεκριμένος πληθυσμός, που σχετίζονται τόσο με την κατάστασή τους πριν τη φυλάκιση όσο και το τί θα έχουν να αντιμετωπίσουν μετά τη φυλάκιση, δηλαδή το τί εφόδια χρειάζονται για την επανένταξη.  Επίσης, σε τί ποσοστό αυτός ο πληθυσμός έχει εμπειρία κάποιας συμβουλευτικής υποστήριξης σε σχέση με τη χρήση ουσιών, πόσο θεωρεί ότι έχει βοηθηθεί και άρα πώς μπορούμε να μεγιστοποιήσουμε αυτό το όφελος.

Σε σχέση με τη συγκεκριμένη έρευνα, η έρευνα πεδίου υλοποιήθηκε –για το ποσοτικό μιλάω– ανάμεσα στις 25 Ιουλίου και στις 17 Σεπτεμβρίου αυτού του έτους, έγινε σε όλα τα καταστήματα που λειτουργούν, όπως ειπώθηκε νωρίτερα στις παρουσιάσεις του προηγούμενου panel, στα ειδικά καταστήματα κράτησης νέων και στο ίδρυμα αγωγής νέων Βόλου.  Στις 25-26 Ιουλίου πραγματοποιήθηκε στον Αυλώνα που ήταν και το πολυπληθέστερο κατάστημα και μετά από μία ημέρα μέσα στο Σεπτέμβρη στα υπόλοιπα καταστήματα.  Το ερωτηματολόγιο που χρησιμοποιήθηκε ήταν σύντομο, αυτοχορηγούμενο, πλήρως δομημένο. Ήταν μεν αυτοχορηγούμενο, δηλαδή ο καθένας το συμπλήρωνε μόνος του, αλλά υπήρξε και βοήθεια σε ανθρώπους που δεν μπορούσαν, δεν είχαν την ικανότητα ανάγνωσης και κατανόησης της γλώσσας και από τους ερευνητές και από ομάδα διευκολυντών, δηλαδή άτομα της ίδιας εθνικής ομάδας που μιλούσαν και τη γλώσσα του ερωτηματολογίου αλλά και τη γλώσσα των ανθρώπων.  Άρα έγινε εν μέρει σε συνεντεύξεις.  Το ερωτηματολόγιο ήταν διαθέσιμο σε δέκα γλώσσες, ελληνικά, αγγλικά, γαλλικά, αλβανικά, ρωσικά, ρουμάνικα, βουλγάρικα, φαρσί, αραβικά, σε δέκα γλώσσες εν πάση περιπτώσει, είπαμε κιόλας και θα το πούμε και στη συνέχεια ότι οι περισσότεροι κρατούμενοι ήταν αλλοδαποί, με τη διαφορά ότι στον Αυλώνα που ήταν οι πρώτες συνεντεύξεις που έγιναν, τα ερωτηματολόγια υπήρξαν μόνο στα ελληνικά και στα αγγλικά και αυτό για τεχνικούς λόγους.  Υπήρξε μία προσπάθεια να γίνει γρήγορα η συμπλήρωση στον Αυλώνα για να υπάρχει κάποια βάση ερωτηματολογίων. Το ερωτηματολόγιο απευθυνόταν στο σύνολο των κρατουμένων, δηλαδή όχι μόνο στα άτομα που ξέραμε ότι είχαν κάποιο θέμα χρήσης, αλλά σε όλους τους κρατούμενους.  Βασίστηκε σε εργαλεία που έχουν ήδη δοκιμαστεί στην Αμερική, του Texas Christian University, η μετάφραση και η προσαρμογή έγινε από την ερευνητική ομάδα, φυσικά με την άδεια του Πανεπιστημίου.  Το ερωτηματολόγιο περιελάμβανε κάποια βασικά δημογραφικά χαρακτηριστικά, θέματα που έχουν να κάνουν με τη χρήση ουσιών, την εμπλοκή των ατόμων με το σύστημα ποινικής δικαιοσύνης και άλλες ερωτήσεις που σχετίζονται με τις ανάγκες αυτών των ατόμων.  Επίσης, υπήρξε μία πιλοτική φάση συμπλήρωσης του ερωτηματολογίου σε δέκα άτομα στον Αυλώνα, όπου εντοπίστηκαν ελλείψεις και έγιναν προτάσεις από τα άτομα τα οποία συμπλήρωσαν αυτό το ερωτηματολόγιο.

Σε σχέση με το δείγμα, συμπληρώθηκαν συνολικά 416 έγκυρα ερωτηματολόγια.  Από αυτά τα 405 ήταν από άνδρες και τα 11 μόνο από γυναίκες στον Ελαιώνα, στο κατάστημα νεανίδων δηλαδή.  Σε σχέση με τα πόσα στο κάθε κατάστημα ήταν 269 ερωτηματολόγια στον Αυλώνα, 100 στο ειδικό κατάστημα του Βόλου, 23 στην Κασσαβέτεια, 13 στο ίδρυμα αγωγής ανηλίκων του Βόλου και 11 στον Ελαιώνα.  Η πλειονότητα συμπληρώθηκε στα ελληνικά και αυτό σχετίζεται με το ότι στον Αυλώνα υπήρχαν μόνο ελληνικά και αγγλικά.  Βλέπετε εδώ και τις υπόλοιπες γλώσσες.

 

Σε σχέση με την εθνικότητα των ανθρώπων, ο συντριπτικός αριθμός ήταν αλλοδαποί.  Αυτό, βέβαια, συμφωνεί και με όσα έχουν ήδη ειπωθεί, ότι η συντριπτική πλειοψηφία των ανθρώπων στα καταστήματα κράτησης είναι αλλοδαποί.  Συγκεκριμένα η ελληνική δεν είναι η πολυπληθέστερη εθνικότητα.  Η πολυπληθέστερη σε αυτά που συμπληρώθηκαν είναι η αλβανική, μετά είναι η ελληνική, μετά η αλγερινή το 7% είχε η Πακιστανική εθνικότητα και τα υπόλοιπα ήταν από άτομα Παλαιστινιακής, Αφγανικής, Ρουμάνικης, Βουλγάρικης, Ιρακινής, Τούρκικης εθνικότητας κ.λπ.

Στην επόμενη διαφάνεια είναι μία προσπάθεια ερμηνείας μας, γιατί είναι τόσο μεγάλος ο αριθμός των αλλοδαπών στα καταστήματα.  Αυτά έχουν ήδη ειπωθεί.  Επιγραμματικά θα λέγαμε ότι υπάρχει συχνότερη διάπραξη αξιόποινων πράξεων λόγω επιβαρημένων συνθηκών διαβίωσης, συχνότερη απουσία οικογενειακού περιβάλλοντος που μπορεί να αναλάβει την εποπτεία του ανήλικου (ή και φαινομενικά όπως ειπώθηκε νωρίτερα) και μεγαλύτερη προκατάληψη σε διάφορες φάσεις απονομής της ποινικής δικαιοσύνης.

Ηλικία.  Η ηλικία των ανθρώπων που συμπλήρωσαν το ερωτηματολόγιο, η μέση ηλικία βρέθηκε να είναι τα 19,1 έτη.  Βέβαια όπως βλέπουμε η πλειοψηφία, δηλαδή πάνω από το 90% είναι ηλικίας 17 έως 21 και βέβαια το χαμηλό ποσοστό της εκπροσώπησης ηλικιών κάτω των 17 ερμηνεύεται από το θεσμικό πλαίσιο που είναι πιο ευνοϊκό για τις μικρότερες ηλικίες.  Βλέπουμε επίσης ότι υπάρχουν κρατούμενοι πάνω από τα 21, ενώ υποτίθεται ότι τα καταστήματα είναι για μέχρι 21 ετών.  Αυτοί είναι άνθρωποι κυρίως που ενηλικιώθηκαν μέσα στα καταστήματα και με προϋποθέσεις καλής διαγωγής, παρακολούθησης σχολικής εκπαίδευσης μέσα στο κατάστημα ή και παροχής ειδικευμένης εργασίας παραμένουν στο κατάστημα και μετά το πέρας των 21 ετών.  Πρόκειται βέβαια στη συγκεκριμένη έρευνα για περιορισμένο αριθμό, συγκεκριμένα 17 άτομα από 22 έως 25 ετών.  Βέβαια, να τονίσουμε το ότι υπάρχει και ένας αριθμός ανθρώπων οι οποίοι δεν έχουν επίσημα έγγραφα που να αποδεικνύουν την πραγματική τους ηλικία οπότε στην ουσία είναι όσο δηλώσουν ότι είναι ηλικιακά.

Ηλικία

 

Ο χρόνος παραμονής στη φυλακή.  Η πλειοψηφία βρισκόταν στη φυλακή –μιλάμε για τη συγκεκριμένη φυλάκιση – δύο έως έξι μήνες, σχεδόν το ¼ βρισκόταν από επτά έως δώδεκα μήνες και όπως βλέπουμε η πλειοψηφία γύρω στο 65% ήταν μέχρι ένα έτος στο κατάστημα στο οποίο τους βρήκαμε.

 

Εδώ, σ’ αυτήν τη διαφάνεια, είναι ταυτόχρονα μία απεικόνιση της ηλικίας και του διαστήματος φυλάκισης, σ’ αυτήν τη διαφάνεια φαίνεται το ότι οι πιο νέοι κρατούμενοι είναι μικρότερο διάστημα υπό κράτηση, ή μπορούμε να υποθέσουμε ότι τα άτομα που παραμένουν στα καταστήματα μετά το πέρας των 21 είναι κυρίως άτομα που έχουν φυλακιστεί από πιο νέοι, με ίσως πιο σοβαρά αδικήματα, παραμένουν στα καταστήματα προκειμένου να έχουν τη δυνατότητα παρακολούθησης σχολείου, όπως είπαμε νωρίτερα.

Ηλικία και διάστημα φυλάκισης

 

Σε σχέση με την εκπαίδευση, που αναφέρθηκε και στις προηγούμενες ομιλίες, και τις εκπαιδευτικές ανάγκες των ανθρώπων, αυτό το διάγραμμα που βλέπετε, στον άξονα των Χ, δηλαδή τον κάτω άξονα, είναι τα χρόνια σχολικής εκπαίδευσης που έχουν παρακολουθήσει τα άτομα, τα ολοκληρωμένα χρόνια σχολικής εκπαίδευσης.  Βλέπουμε λοιπόν το ότι υπάρχει ένα μεγάλο ποσοστό, 8,5%, που δεν έχει πάει ποτέ στο σχολείο, το 79,6% έχει ολοκληρώσει την πρωτοβάθμια εκπαίδευση, είναι το σύνολο των ανθρώπων μέχρι τα έξι χρόνια σχολικής εκπαίδευσης, το 41,4% έχει ολοκληρώσει την υποχρεωτική εκπαίδευση και μόνο το 10,9% έχει ολοκληρώσει τη δευτεροβάθμια εκπαίδευση, δηλαδή το αντίστοιχο Λύκειο το δικό μας.  Χρειάζεται, βέβαια, να σημειωθεί εδώ σ’ αυτό το σημείο ότι μιλάμε για ανθρώπους οι οποίοι είναι πολύ νέοι και σε κάποιες περιπτώσεις είναι λογικό να μην έχουν ολοκληρώσει την εκπαίδευση μέχρι εκείνη τη στιγμή.

 

Αναφορικά τώρα με τις συνθήκες διαβίωσης στην κοινωνία, δηλαδή τις συνθήκες διαβίωσης που είχαν αυτά τα άτομα πριν τη φυλάκιση.  Η πλειοψηφία των ατόμων ανέφεραν ότι έμεναν μόνοι ή με φίλους.  Σταθερή στέγη διαμονής σε οικογενειακό πλαίσιο είχε το 44%, δηλαδή έμενε και με τους δύο ή με έναν από τους δύο γονείς.  Θα πάω λίγο παρακάτω για να βάλω μέσα σ’ αυτήν την κουβέντα και το γεγονός ότι το 25,8% δηλώνει πως κάποια στιγμή στη ζωή του είχε μείνει στο δρόμο ή χωρίς σταθερές συνθήκες. Έτσι, φαίνεται ότι ένα μεγάλο ποσοστό ανήλικων κρατούμενων πριν από τη φυλάκιση δεν είχε σταθερή στέγη ούτε διέμενε με την οικογένεια, και η διαπίστωση αυτή βέβαια, αυτή είναι ιδιαίτερης σημασίας καθώς δείχνει την απουσία ή την ελλιπή λειτουργία του ρόλου της οικογένειας στη ζωή των ανηλίκων.

 

Εξετάζοντας ξεχωριστά, βέβαια, τις διάφορες εθνικότητες, δεν είναι ίδια η εικόνα που έχουμε.  Η συντριπτική πλειοψηφία των Ελλήνων, δηλαδή το 76,4%, διέμενε με τουλάχιστον έναν από τους δύο γονείς, κάτι παρόμοιο συνέβαινε και με τους νεαρούς Αλβανικής υπηκοότητας, όπου το 61,9% διέμενε με έναν ή και τους δύο από τους γονείς, ενώ εάν πάμε σε άλλες εθνικές μειονότητες, όπως οι νεαροί Αλγερινής εθνικότητας, αυτοί διέμεναν σε ποσοστό πάνω από 90% μόνοι ή με φίλους και οι Πακιστανοί κατά 87% μόνοι ή με φίλους και κανένας με οικογένεια, με έναν ή και τους δύο γονείς.  Τα στοιχεία αυτά δείχνουν ότι υπάρχουν σημαντικές διακυμάνσεις, μιλάμε για αλλοδαπούς μεν, αλλά και ανάμεσα σ’ αυτούς υπάρχουν κάποιες βασικές διαφορές, όταν μιλάμε, ας πούμε, για αλλοδαπούς πιθανόν δεύτερης γενιάς μετανάστες, όπως οι ανήλικοι Αλβανοί, οι οποίοι έχουν ενσωματωθεί σε μεγάλο βαθμό στην ελληνική κοινωνία και μοιάζουν περισσότερο στο προφίλ με τους Έλληνες παρά σε άλλες εθνικότητες όπως οι Αλγερινοί, οι Βορειο-αφρικανοί δηλαδή, οι Πακιστανοί κ.λπ.

Σε σχέση με το προηγούμενο ιστορικό, βλέπουμε ότι 21,8% δήλωσε ότι έχει κάποια στιγμή παρακολουθήσει ειδικό σχολικό πρόγραμμα, 25% έχει αποβληθεί από το σχολείο, ένα ποσοστό 18,3% έχει τεθεί υπό επιμέλεια, 15% περίπου έχει βρεθεί σε ίδρυμα αγωγής ανηλίκων, 25% όπως είπαμε έχει μείνει στο δρόμο και 14% έχει κάποια εμπειρία θεραπείας για πρόβλημα ψυχικής υγείας.  Χρειάζεται εδώ να τονίσουμε ότι τα συγκεκριμένα ποσοστά μπορεί να είναι και μεγαλύτερα από ό,τι εμφανίζονται εδώ, διότι όπως είπαμε ένας μεγάλος αριθμός ανθρώπων είχαν πρόβλημα επικοινωνίας, καθώς αυτές οι έννοιες είναι και λίγο πολύπλοκες και οι σχετικές διαδικασίες, δηλαδή η επιμέλεια, η αποβολή από το σχολείο διαφέρουν ανάλογα με το εκπαιδευτικό και το νομικό σύστημα.

Σε σχέση με τη χρήση ναρκωτικών, η πλειοψηφία είπε ότι έχει κάνει κάποια στιγμή χρήση στη ζωή της, 59%, σχεδόν 60%.  Επίσης, 35% ανέφερε συστηματική χρήση αλκοόλ.  Ενέσιμη χρήση ωστόσο δε φαίνεται να έχουν οι νέοι σε μεγάλο ποσοστό.  Σχεδόν το ¼ χαρακτήρισε ως αρκετά ή πάρα πολύ σοβαρό το πρόβλημα που αντιμετωπίζει με τα ναρκωτικά.  Σε σχέση με τα ναρκωτικά και τη φυλακή 11% μας δήλωσε ότι έχει κάνει χρήση ναρκωτικών κάποια στιγμή στη φυλακή και 32% ανέφερε ότι υπάρχει χρήση ναρκωτικών στη φυλακή, ανεξάρτητα από το αν έχει κάνει ο ίδιος ή όχι.  Σχεδόν οι μισοί ανέφεραν ότι κάποιος που έχει πρόβλημα με τη χρήση ναρκωτικών μπορεί να βοηθηθεί όσο είναι στη φυλακή.  Το 18% περίπου ανέφερε το ότι έχει συμμετάσχει κάποια στιγμή σε πρόγραμμα για ναρκωτικά. Στα περισσότερα από τα καταστήματα λειτουργούν παρεμβάσεις του ΚΕΘΕΑ για τα ναρκωτικά – σε όλα εκτός από το κατάστημα του Βόλου, εκτός δηλαδή από τους 100 κρατούμενους που συμπλήρωσαν ερωτηματολόγια. Το 66% όσων έχουν παρακολουθήσει κάποιο πρόγραμμα ανέφερε ότι βοηθήθηκε αρκετά ή πολύ.

Συγκεκριμένα για τις ουσίες τις οποίες χρησιμοποίησαν οι κρατούμενοι, στο παρελθόν επικρατέστερη ουσία εμφανίζεται η κάνναβη, πάνω από 50% χρήση κάνναβης συστηματικά ή περιστασιακά, με δεύτερη την κοκαΐνη, η οποία είναι πάνω από 25% σε σύνολο.

 

Σε σχέση με τα ποσοστά χρήσης, ενδιαφέρον έχει να τα συγκρίνουμε με αυτά που βλέπουμε σε ένα θεραπευτικό πρόγραμμα στην κοινωνία.  Ας πούμε συγκρίνοντας με ένα τυπικό πρόγραμμα εφήβων, που δέχεται περίπου τις ίδιες ηλικίες ανθρώπων, τη ΣΤΡΟΦΗ, βλέπουμε ότι επικρατέστερη ουσία κι εδώ είναι η κάνναβη, σε ποσοστό 68,5% –τα στοιχεία αυτά αφορούν άτομα που προσέγγισαν το θεραπευτικό πρόγραμμα ΣΤΡΟΦΗ το 2011– με δεύτερη ουσία την ηρωίνη σε ποσοστό 24,2%, ενώ το ποσοστό χρήσης κοκαΐνης είναι μόνο στο 4%.  Μία ερμηνεία που θα μπορούσαμε να κάνουμε σε σχέση με το αυξημένο ποσοστό της χρήσης κοκαΐνης σ’ αυτόν τον πληθυσμό είναι ότι ενδεχομένως συνδέεται και με την παραβατικότητα, με την εμπλοκή των ανηλίκων σε παράνομες δραστηριότητες όπως οι ληστείες και οι κλοπές, οι οποίες είναι και τα επικρατέστερα αδικήματα για τα οποία τους βρίσκουμε στη φυλακή όπως θα δούμε στη συνέχεια.  Σχετικά με την ενέσιμη χρήση που είπαμε ότι είναι σε μικρά ποσοστά στον πληθυσμό των κρατουμένων, επίσης σε ένα πρόγραμμα στην κοινωνία όπως η ΣΤΡΟΦΗ, το 79,2% των εφήβων που παρακολούθησαν ή που απευθύνθηκαν στο πρόγραμμα δεν είχαν ποτέ ενέσιμη χρήση στη διάρκεια της ζωής τους.  Τα δύο αυτά ποσοστά δεν είναι απόλυτα συγκρίσιμα γιατί στη μία περίπτωση μιλάμε για όλη τη ζωή των ανθρώπων και στην άλλη περίπτωση μιλάμε για τους τελευταίους δώδεκα μήνες, ωστόσο φαίνεται ότι η τάση είναι κοινή, ότι σε μεγαλύτερο ποσοστό δεν έχουν εμπειρία ενέσιμης χρήσης. Φυσικά αυτό συνδέεται και με την επικρατέστερη ουσία που εμφανίζεται να χρησιμοποιούν τα άτομα, που είναι η κάνναβη, την οποία και καπνίζουν.  Επίσης, σε σχέση με το ότι μόνο το ¼ θεωρεί ότι έχει πρόβλημα με τα ναρκωτικά, να πούμε εδώ ότι συχνά οι έφηβοι δεν εκτιμούν τις πραγματικές διαστάσεις του προβλήματος και προσέρχονται στα προγράμματα θεραπείας μόνο μετά από προτροπή ή πίεση του οικογενειακού περιβάλλοντος. Η συγκεκριμένη βέβαια στάση συνδέεται με το ότι η χρήση ναρκωτικών συνδέεται συχνά με τη διασκέδαση, και επίσης με το γεγονός ότι οι έφηβοι έχουν και μία τάση προς τη λήψη ρίσκου λόγω της ηλικίας στην οποία βρίσκονται.

Εδώ είναι η νομική κατάσταση σε σχέση με τα αδικήματα που έχουν διαπράξει και για τα οποία κρατούνται αυτή τη στιγμή τα άτομα, είτε έχουν καταδικαστεί είτε είναι υπόδικοι, γιατί ένας μεγάλος αριθμός των ανθρώπων είναι υπόδικοι.  Βλέπουμε ότι 26,7% έχει διαπράξει κλοπή, 25,7% ληστεία, αδίκημα σχετικό με ναρκωτικά το 26,5%, ενώ τα αδικήματα βίας και εκείνα κατά της ζωής είναι αρκετά περιορισμένα σ’ αυτόν τον πληθυσμό.  Φαίνεται ότι οι ανήλικοι, οι νέοι μάλλον, εμπλέκονται περισσότερο σε αδικήματα που σχετίζονται με την αποκόμιση κέρδους και με τα ναρκωτικά.

 

Εδώ είναι το ιστορικό συλλήψεων που έχουν τα άτομα στη ζωή τους.  Βλέπουμε ότι ένα μεγάλο ποσοστό, το 61,6%, έχει μόνο μία φορά συλληφθεί, εννοείται αυτή τη φορά, μικρότερο ποσοστό είναι δύο με τέσσερις φορές, ενώ ένα 11% φαίνεται ότι έχει πολύ υψηλό αριθμό συλλήψεων, υψηλή παραβατικότητα.  Σε σχέση με τις καταδίκες, 57,6% έχει καταδικαστεί μία φορά, 24,4% δεν έχει καταδικαστεί καμία φορά –ποσοστό που αντιπροσωπεύει αυτούς τους οποίους είναι η πρώτη τους φυλάκιση και είναι ακόμα υπόδικοι.  Τέλος, αναφορικά με τη φυλάκιση, για το 84,9%, είναι αυτή η πρώτη φυλάκιση.

Συνοπτικά αποτελέσματα ή κάποια σημεία που χρειάζεται να τονιστούν σε σχέση με την ποσοτική έρευνα.  Η συντριπτική πλειοψηφία των κρατουμένων είναι αλλοδαποί, τα 4/5.  Το στοιχείο αυτό ερμηνεύεται με διάφορους τρόπους.  Ηλικιακά τα άτομα ανήκουν σε συντριπτικό ποσοστό στην ηλικία 17-21, γεγονός που ερμηνεύεται σε μεγάλο βαθμό από το θεσμικό πλαίσιο, υπάρχει ωστόσο και ένας αριθμός ατόμων που δε διαθέτει επίσημα έγγραφα που να πιστοποιούν την πραγματική του ηλικία.  Τα συχνότερα αδικήματα που τα άτομα έχουν διαπράξει είναι κλοπές, ληστείες και αδικήματα που σχετίζονται με το νόμο περί ναρκωτικών.  Ο βαθμός ένταξης των κρατουμένων στην ελληνική κοινωνία και η παρουσία υποστηρικτικού οικογενειακού δικτύου εμφανίζει σημαντική διακύμανση ανάλογα με την εθνικότητα.  Έτσι, Έλληνες και Αλβανοί διαμένουν πριν τον εγκλεισμό σε μεγάλο βαθμό τουλάχιστον με έναν από τους δύο γονείς, ενώ αντίθετα Αλγερινοί, Πακιστανοί και άλλες εθνικότητες μένουν μόνοι στο δρόμο ή σε ομαδικά καταλύματα με άλλους ομοεθνείς.  Τα άτομα έχουν σοβαρές εκπαιδευτικές ελλείψεις, οι οποίες σε μεγάλο βαθμό αντιμετωπίζονται με τη βοήθεια εκπαιδευτικών ιδρυμάτων που λειτουργούν μέσα στα καταστήματα. Βέβαια για πολλούς από αυτούς η βασική προτεραιότητα σ’ αυτόν τον τομέα εντοπίζεται στην απόλυτη αδυναμία κατανόησης και επικοινωνίας στην ελληνική γλώσσα.  Ένα μεγάλο ποσοστό κρατουμένων, δύο στους πέντε, έχει κάνει συστηματική χρήση ναρκωτικών, ενώ ένα ακόμα μεγαλύτερο, τρεις στους πέντε, έχει κάνει και περιστασιακή χρήση κάποιας παράνομης ουσίας.  Διαπιστώθηκε, επίσης, σημαντικά μεγαλύτερη χρήση κοκαΐνης συγκριτικά με τους έφηβους χρήστες ναρκωτικών που απευθύνονται σε προγράμματα απεξάρτησης στην κοινωνία, και το συγκεκριμένο εύρημα μπορεί να συνδεθεί με την παραβατικότητα.  Τέλος, πάνω από οκτώ στους δέκα εκτίουν την πρώτη ποινή φυλάκισης η οποία τους έχει υποβληθεί στη ζωή τους, ενώ η πλειοψηφία βρίσκεται υπό κράτηση για διάστημα έως 12 μήνες.

Αυτά από εμένα, σας ευχαριστώ πολύ.  Δίνω το λόγο στους συναδέλφους να μιλήσουν για την ποιοτική έρευνα.

 

Τόνια ΤζαννετάκηΕυχαριστούμε πολύ κυρία Νταλιάνη για την ενδιαφέρουσα εισήγηση σας. Θα ήθελα να σταθώ λίγο σε τρία από τα σημεία τα οποία αναλύσατε. Τo πρώτο αφορά το ποσοστό των αλλοδαπών μεταξύ των κρατουμένων (80%) στο οποίο αναφέρθηκαν και άλλοι εισηγητές σήμερα και το οποίο είναι κατά τη γνώμη μου ένα συγκλονιστικό στοιχείο. Με τα μέτρα της προηγούμενης δεκαετίας εξαιρετικά υψηλό και παράλληλα «παράδειγμα προς αποφυγήν» μεταξύ των δυτικών χωρών εθεωρείτο το ποσοστό 50% των Αφροαμερικανών μεταξύ των εγκλείστων στις αμερικανικές φυλακές. Εξαιρετικά υψηλό θεωρούσαμε ακόμη το ποσοστό 50% των αλλοδαπών εγκλείστων στις ελληνικές φυλακές σε αναλογία πάντοτε με το μέγεθος του πληθυσμού τους στη χώρα μας. Το ότι το ποσοστό αυτό έχει φθάσει στις μέρες μας το 80% είναι βεβαίως άκρως προβληματικό. Η ερμηνεία που έδωσε η κυρία Νταλιάνη είναι στη σωστή κατεύθυνση όπως και οι άλλες προσπάθειες ερμηνείας που έγιναν από το πρωί σήμερα από τον κύριο Παρασκευόπουλο και από άλλους εισηγητές. Κρίσιμο για τη ερμηνεία του παραπάνω ποσοστού είναι βεβαίως και ένα δεύτερο στοιχείο που μας έδωσε η κυρία Νταλιάνη αναφορικά με τα ποσοστά ανηλίκων και νεαρών ενηλίκων που έχουν ζήσει χωρίς οικογενειακό ή άλλο υποστηρικτικό πλαίσιο, συχνά μάλιστα στο δρόμο, 56% κατά μέσο όρο το οποίο φθάνει το 90% στην περίπτωση κρατουμένων ορισμένων εθνικοτήτων. Τα παραπάνω δύο στοιχεία είναι κι από μόνα τους αποκαλυπτικά για το ρόλο και τη λειτουργία του εγκλεισμού των ανηλίκων και νεαρών ενηλίκων σήμερα.

Έχω τέλος ένα ερώτημα, ίσως να μην το έχετε οι περισσότεροι από εσάς, το οποίο αφορά τα ποσοστά χρήσης ανά είδος ναρκωτικής ουσίας, και ειδικότερα το κατά πόσο αυτά διαφέρουν μεταξύ ανηλίκων και ενηλίκων.  Είπατε ότι υπάρχουν κάποιες διαφορές μεταξύ των ανηλίκων που παρακολουθούν το πρόγραμμα ΣΤΡΟΦΗ και αυτών που βρίσκονται σε κατάστημα κράτησης. Πόσο διαφέρουν τα εν λόγω ποσοστά από τα αντίστοιχα των ενηλίκων;

Γεράσιμος Παπαναστασάτος:  Στα καταστήματα κράτησης ή γενικά;

Τόνια ΤζαννετάκηΓενικά.

Γεράσιμος Παπαναστασάτος:  Να τα πούμε τώρα;

Τόνια ΤζαννετάκηΝα το κρατήσουμε για το τέλος, γιατί είναι ένα ενδιαφέρον ερώτημα, καθώς είναι μικρό το ποσοστό της χρήσης ενέσιμων ουσιών και υψηλό το ποσοστό της αποκλειστικής χρήσης κάνναβης, με βάση τουλάχιστον αυτά που δηλώνουν. Πώς αλλάζει η αναλογία αυτή καθώς μεγαλώνουν και ενηλικιώνονται;  Εν πάση περιπτώσει, αυτό το κρατούμε για μετά.  Ο κύριος Παπαναστασάτος θα συμπληρώσει την εικόνα.

Γεράσιμος Παπαναστασάτος:  Καταρχήν ευχαριστώ πολύ.  Είχα ένα μεγάλο δίλημμα εάν θα μπω κατευθείαν στην παρουσίαση, βγαίνοντας από τον πειρασμό να μην αναφερθώ σε τρία σημεία, τα οποία νομίζω πως θα μας προσανατολίσουν λίγο περισσότερο τουλάχιστον όσους σ’ αυτήν την αίθουσα δεν έχουν εμπλακεί περισσότερο με το έργο.  Η σημερινή ημέρα είναι ένα παραδοτέο.  Η σημερινή ημέρα, η Ημερίδα, εντάσσεται στο πλαίσιο ενός ευρύτερου έργου, το οποίο ανατέθηκε στο ΚΕΘΕΑ μετά από διαγωνισμό για τη μελέτη και την αξιοποίηση μιας υποδομής ατελούς, η οποία θα αναφερθεί αναλυτικά ο κύριος Πουλόπουλος στη συνέχεια, έχει μείνει ανεκμετάλλευτη.  Το έργο αυτό αποτελείται από εννέα παραδοτέα, εννέα διαφορετικά παραδοτέα.  Ψήγμα της εργασίας η οποία έχει πραγματοποιηθεί πήρατε ήδη από τις τέσσερις προηγούμενες παρουσιάσεις, συμπεριλαμβανομένης και αυτής του κυρίου Παρασκευόπουλου.

Τα παραδοτέα αυτά έχουν να κάνουν με τις τάσεις, με τη μελέτη των τάσεων που καταγράφονται παγκόσμια, με τη μελέτη των καλών πρακτικών που εφαρμόζονται σε σωφρονιστικά καταστήματα ή σε θεσμικά πλαίσια άλλων χωρών, με τη μελέτη της υφιστάμενης κατάστασης στην Ελλάδα, με την έρευνα πεδίου, που είναι αυτό το τραπέζι, αναφέρεται αυτό το τραπέζι, με τη μελέτη του επιχειρησιακού σχεδίου και με τη μελέτη της δημοσιότητας του ίδιου του έργου.  Το λέω αυτό για δύο κυρίως πράγματα, μέσα στη διαδικασία ολοκλήρωσης αυτής της εργασίας έχουν γραφτεί περισσότερες από 15.000 σελίδες, ξαναγραφεί, διορθωθεί, είχαμε στα χέρια μας εξαιρετικά πολλά κείμενα, τα οποία έπρεπε να επιλέξουμε, μελετητών, ανθρώπων που συνέβαλαν σημαντικά στο πώς οργανώνεται και συγκροτείται η θεωρία και η πρακτική στη μεταχείριση των ανηλίκων παραβατών.  Πολλές φορές ο τρόπος με τον οποίο γράψαμε μας έκανε να ξεχνάμε κάποια από τα κείμενα που η ίδια η ομάδα έργου έχει παράξει.

Στη λογική αυτή, στο προηγούμενο τραπέζι για παράδειγμα, ξεχάστηκε να αναφερθεί ότι μία σημαντική συμβολή ήταν η διδακτορική διατριβή της Ιουλίας Λαμπράκη, που δουλεύουμε μαζί, και η οποία έχει ακριβώς την παραβατικότητα σαν αντικείμενο, όπως επίσης αυτό, είπαμε ότι το ερωτηματολόγιο, σ’ αυτό το τραπέζι, προέρχεται από το Texas Christian University, αλλά το Ινστιτούτο το οποίο δουλεύει την παραβατικότητα ανηλίκων είναι το IBR, το Institute of Behavioral Research, με επικεφαλής τον Kevin Knight, ο οποίος δούλεψε πάρα πολύ μαζί μας για τη διαμόρφωση και την απόδοση του ερωτηματολογίου με ανατροφοδοτική μετάφραση, δηλαδή με back translation όπως το λέμε στα ελληνικά, για την επιβεβαίωση του εργαλείου.

Λέγοντας αυτά και έχοντας μία πρώτη τουλάχιστον εικόνα φαντάζομαι καλύτερη για το τι κάνουμε σήμερα εδώ, εκείνο το οποίο εγώ είμαι να παρουσιάσω είναι το μέρος της ποιοτικής μελέτης, το μέρος της ποιοτικής έρευνας όπως αυτή συνόδευσε την ποσοτική ανάλυση, την ποσοτική έρευνα, όπως αυτή διαμορφώθηκε και παρουσιάστηκε από την κυρία Νταλιάνη πριν.  Εκείνο το οποίο ψάχναμε να βρούμε είναι οι στάσεις, οι συμπεριφορές, οι γνώσεις, οι πρακτικές στο σωφρονιστικό σύστημα ανηλίκων.  Όταν ετοίμαζα αυτήν την παρουσίαση θυμήθηκα πολλά από αυτά τα οποία αναφέρθηκαν από τους κρατούμενους στη διαδικασία συλλογής δεδομένων, στη διαδικασία συζήτησης μεταξύ τους, στη διαδικασία συμμετοχής τους στις συνεντεύξεις μέσα από τον τρόπο και τη μέθοδο η οποία έχει επιλεγεί.  Η κυρία Τζαννετάκη είπε πριν «Τόσοι πολλοί αλλοδαποί», αυτό διαμορφώνει μία νέα, μία ειδοποιό διαφορά σε σχέση με τα προηγούμενα χρόνια και με τον τρόπο με τον οποίο καταγράφουμε την κατανομή του πληθυσμού στις ελληνικές φυλακές γενικότερα.  Μια ανέκδοτη μαρτυρία, ανέκδοτη θέλω να πω, δεν βρίσκεται στα στοιχεία τα οποία σας παρουσιάζω, αλλά και γιατί ήταν εκτός της διαδικασίας συλλογής των δεδομένων, προέρχεται από έναν κρατούμενο νέο Πακιστανό.  Δεν ήξερε καλά ελληνικά και χρειάστηκε να τον βοηθήσω για να συμπληρώσει το ερωτηματολόγιο, το ποσοτικό ερωτηματολόγιο, στο κατάστημα του Αυλώνα.  Η ερώτηση ήταν, γιατί βρίσκεσαι εδώ, γιατί έχεις καταδικαστεί, γιατί είσαι φυλακισμένος.  Η απάντησή του ήταν «Δεν ξέρω, με έπιασαν στην οικοδομή».  Ήταν οκτώ μήνες υπό κράτηση, περίμενε να δικαστεί, δεν είχε τη δυνατότητα να γνωρίζει ούτε καν γιατί βρίσκεται μέσα.

Η ποιοτική έρευνα πραγματοποιήθηκε σε πέντε χώρους κράτησης και στα πέντε καταστήματα στα οποία κρατούνται ανήλικοι.  Τέσσερα είναι ειδικά καταστήματα κράτησης, το ένα είναι το ίδρυμα αγωγής ανηλίκων στο Βόλο.  Για την πραγματοποίηση όλης της διαδικασίας συλλογής δεδομένων πραγματοποιήθηκαν δεκατέσσερις σε βάθος προσωπικές συνεντεύξεις, κυρίως με στελέχη του σωφρονιστικού συστήματος, διευθυντές, φυλακτικό προσωπικό, επαγγελματίες επιστήμονες, επιστημονικό προσωπικό το οποίο απασχολείται στα καταστήματα κράτησης, κοινωνικοί λειτουργοί, ψυχολόγοι, δε βρήκαμε άλλες επιστημονικές ειδικότητες.

Πραγματοποιήθηκαν, επίσης, τέσσερις ομαδικά εστιασμένες συνεντεύξεις, στην πραγματικότητα πραγματοποιήθηκαν πέντε ομαδικά εστιασμένες συνεντεύξεις, η πέμπτη ωστόσο, η οποία προερχόταν από το ίδρυμα αγωγής ανηλίκων Βόλου θεωρήθηκε ότι δεν πληρούσε τις προδιαγραφές μεθοδολογίας και επομένως αποκλείστηκε, στο ίδρυμα αγωγής ανηλίκων στο Βόλο φιλοξενούνται, δεν κρατούνται, φιλοξενούνται παιδιά μέχρι 15 ετών.  Ο τρόπος με τον οποίο συμμετείχαν στο focus group ήταν τέτοιος ο οποίος έκανε αναποτελεσματικό εν τέλει το υλικό το οποίο είχαμε διαθέσιμο και γι’ αυτό το λόγο αποκλείστηκε η εστιασμένη αυτή συνέντευξη.  Έγιναν, λοιπόν, τέσσερις, τέσσερις ήταν οι έγκυρες ομαδικά εστιασμένες συνεντεύξεις, στις οποίες συμμετείχαν 43 κρατούμενοι, ανήλικοι, με ένα κεντρικό κριτήριο επιλογής, βασικό, η επικοινωνία, να μπορέσουμε να μιλήσουμε μαζί τους με τρόπο που μας καταλάβαιναν και κυρίως να μας δώσουν απαντήσεις σ’ αυτά που ρωτούσαμε.  Το δεύτερο φυσικά ήταν το ότι θα ήθελαν να συμμετάσχουν και να μοιραστούν μαζί μας την εμπειρία τους και το τρίτο είναι να έχουμε όσο το δυνατό μια μεγαλύτερη ποικιλία σε ό,τι αφορά τον πληθυσμό, να είναι δηλαδή άνθρωποι οι οποίοι προέρχονταν από διάφορες εθνικότητες και να μην αποκλειστούν εξαιτίας της δυσκολίας επικοινωνίας κάποιοι που απλώς δε μιλούσαν καλά.

Οι ομαδικά εστιασμένες συνεντεύξεις έγιναν περίπου μέσα σε ένα δεκαπενθήμερο, στο τελευταίο μισό του περασμένου Σεπτεμβρίου.  Η εικόνα που είχαμε ήταν αυτή στα σωφρονιστικά καταστήματα την ημέρα που βρισκόμασταν εκεί.  Ήταν περίπου 580, όπως προαναφέρθηκε, κρατούμενοι σε όλα τα καταστήματα.  Οι εργαζόμενοι ήταν κοντά στους 250.  Σας αναφέρω την εικόνα κυρίως για να δείτε σε σχέση με τον πληθυσμό που φιλοξενείται ή κρατείται, αν θέλετε, σε κάθε σωφρονιστικό κατάστημα τη δυναμικότητα του προσωπικού που έχει διαθέσιμο ο διευθυντής, ο διαχειριστής.  Βλέπετε ήδη από την κατανομή αυτή ότι υπάρχει μια δυσαναλογία, δεν υπάρχει μια αναλογική, αν θέλετε, κατανομή του προσωπικού, ανάλογα με τον πληθυσμό που κρατείται σε κάθε κατάστημα.  Αυτό είναι κάτι το οποίο με κάποιο τρόπο θα είναι καλό να το κρατήσουμε για να επιστρέψουμε κυρίως γιατί, πάρα πολύ συχνά, ο τρόπος με τον οποίο ιδιαίτερα οι σωφρονιστικοί, το φυλακτικό προσωπικό, οι διευθυντές, οι αρχιφύλακες των σωφρονιστικών καταστημάτων αναφέρονται σε ελλείψεις, αναφέρονται σε αδυναμίες που έχουν για να μπορέσουν να εφαρμόσουν προγράμματα ή ακόμα και σωφρονιστικό κώδικα.

Τα στελέχη, λοιπόν, κλήθηκαν να σχολιάσουν τη γνώση για την κατάσταση των κρατουμένων σχετικά με τα αδικήματα, τη διάρκεια κράτησης, την προηγούμενη εμπλοκή με τη δικαιοσύνη των τροφίμων των καταστημάτων, τα χαρακτηριστικά και τις ανάγκες των κρατουμένων που είχαν.  Μερικά από αυτά τα χαρακτηριστικά ήταν εξαιρετικά άβολα σαν ερωτήματα, και αναφέρομαι κυρίως σε στοιχεία που αφορούν την ψυχική υγεία και τη σωματική υγεία των κρατουμένων.  Θα δούμε στη συνέχεια γιατί.  Την αντίληψη για τις συνθήκες διαβίωσης των κρατουμένων από όλα τα μέρη, όλα τα μέρη θα πει διευθυντής, αρχιφύλακες, επιστημονικό προσωπικό και κρατούμενοι, πώς αντιλαμβάνονται τις συνθήκες διαβίωσης των κρατουμένων το κάθε μέρος από αυτά.  Την αντίληψή τους, τη στάση τους και τη γνώμη τους για τη χρήση ναρκωτικών και τη θεραπεία μέσα στη φυλακή, την αντίληψή τους για τις σχέσεις των κρατουμένων μεταξύ τους αλλά και με το προσωπικό, την αντίληψή τους και τη γνώμη τους για το θεσμικό πλαίσιο και την πρακτική του εφαρμογή και τα προβλήματα που αντιμετωπίζουν οι κρατούμενοι με προτάσεις, προβλήματα τα οποία βλέπει το σωφρονιστικό προσωπικό και προβλήματα που βλέπουν οι ίδιοι οι κρατούμενοι.  Θα έλεγα ότι οι κρατούμενοι δεν τα βλέπουν, τα βιώνουν.

Η θεματολογία των εστιασμένων συνεντεύξεων, όχι των συνεντεύξεων των προσωπικών που μόλις παρακολουθήσαμε πριν, αφορούσε τις συνθήκες της καθημερινής διαβίωσης και τις σχέσεις με τους συγκρατούμενους και το προσωπικό, αφορούσε τη γνώμη και την αντίληψή τους για τα ναρκωτικά και την κατάχρηση ουσιών γενικότερα –ίσως εδώ μπορεί να εμφανιστεί και μια απάντηση πρώτη σ’ αυτό το οποίο αναρωτήθηκε πριν η κυρία Τζαννετάκη– η γνώμη και η αντίληψή τους για τη δυνατότητα αποτελεσματικότητας της θεραπείας στο πλαίσιο των σωφρονιστικών καταστημάτων, ζητήματα που αφορούν την κοινωνική τους ένταξη μετά την αποφυλάκιση και προτάσεις που είχαν οι ίδιοι να κάνουν για επίλυση των κυριότερων προβλημάτων που αντιμετωπίζουν στο πλαίσιο τόσο της κράτησής τους όσο και για το σχεδιασμό ενός πιθανού θεραπευτικού προγράμματος, που ήταν και η δική μας δουλειά.  Ψάξαμε να βρούμε τι εκείνοι νομίζουν για το τι είναι καλύτερο, σε ποιο πρόγραμμα δηλαδή θα ήθελαν να πάνε.

Στην παρουσίαση, έτσι όπως έχει δομηθεί για να μπορέσουμε να επικοινωνήσουμε αρκετά καλά στο τί βρήκαμε, επέλεξα τους παρακάτω άξονες.  Να δούμε δηλαδή τί λένε τα τέσσερα αυτά μέρη για το θεσμικό πλαίσιο, για την κατάσταση των καταστημάτων, για τις συνθήκες κράτησης σ’ αυτά τα καταστήματα –είναι άλλο το ένα κι άλλο το άλλο– τί λένε για τη χρήση ουσιών, τί προβλήματα και ανάγκες διαπιστώνονται για τους κρατούμενους, και εν τέλει υπάρχει ένα τελευταίο κομμάτι που αφορά τα συμπεράσματα και τις προτάσεις που αφορά το σύνολο, αν θέλετε, της ερευνητικής διαδικασίας της έρευνας πεδίου.

Για το θεσμικό πλαίσιο, φαίνεται ότι υπάρχει μία γενική ομοφωνία, κυρίως από τα τρία μέρη, εννοώ τους διευθυντές, το φυλακτικό προσωπικό και το επιστημονικό προσωπικό στα καταστήματα, ότι υφίσταται μια εξαιρετική διάκριση ανάμεσα στο νομοθετικό γράμμα, ανάμεσα σ’ αυτό που προβλέπεται στο θεσμικό πλαίσιο και στην πρακτική του εφαρμογή.  Αυτό συνίσταται στο ότι ενώ υπάρχουν ευεργετήματα και εξαιρετικά μεγάλη δυνατότητα ποινικής μεταχείρισης του παραβάτη που φτάνει στο δικαστήριο, συνήθως, και για λόγους που μπορεί να αφορούν την ατολμία της έδρας, υπάρχουν εξαιρετικά εξοντωτικές ποινές.  Είναι πάρα πολύ ενδιαφέρον να το ακούει κανείς αυτό από τον αρχιφύλακα ενός σωφρονιστικού καταστήματος ανηλίκων.

Ένα επιπλέον θέμα είναι η καθυστέρηση εκδίκασης της υπόθεσης του κρατούμενου.  Όπως αναφέρθηκε πριν, όπως έδειξε πριν η Εριάννα Νταλιάνη, το μεγαλύτερο μέρος του πληθυσμού των κρατουμένων κρατείται 12 μήνες.  Το μεγαλύτερο μέρος αυτών που κρατούνται 12 μήνες είναι υπόδικοι.  Ένα μεγάλο παράπονο των κρατουμένων είναι ότι η εκδίκασή τους ορίζεται λίγο πριν το δεκαοχτάμηνο.  Ένα δεύτερο μεγάλο στοιχείο το οποίο προέκυψε από τη θεματική ενότητα του θεσμικού πλαισίου είναι η υποβάθμιση λειτουργίας, η υπολειτουργία των Συμβουλίων Ανηλίκων.  Αυτό το οποίο διαπιστώθηκε είναι ότι ενώ το
Συμβούλιο Ανηλίκων στην Αττική συνεδριάζει με μια συχνότητα η οποία είναι περίπου μηνιαία, μία φορά το μήνα, τα Συμβούλια Ανηλίκων άλλων νομών συνεδριάζουν περίπου ανά εξάμηνο.  Το Συμβούλιο Ανηλίκων έχει την ευθύνη να απαντήσει για τις άδειες των κρατουμένων ή για την υφ’ όρων απόλυση, την πρόωρη αποφυλάκιση με περιοριστικούς όρους.  Αντιλαμβάνεστε ότι αν στην Αττική αυτό μπορεί να γίνεται μία φορά το μήνα, οι αιτήσεις που εξετάζονται στα Συμβούλια Ανηλίκων άλλων νομών παίρνει ένα πολύ μεγαλύτερο διάστημα, κάνοντας αν θέλετε ουσιαστικά ανενεργή και την αίτηση του κρατούμενου για πρόωρη αποφυλάκιση.  Ένα, επίσης, στοιχείο το οποίο αναφέρθηκε με κάποιο τρόπο σε μεγάλο βαθμό μέχρι τώρα είναι ένα μέρος μεροληψίας, το οποίο φαίνεται η πρακτική της απονομής ποινικής δικαιοσύνης να δείχνει.  Η εθνικότητα σ’ αυτό παίζει έναν πολύ σημαντικό ρόλο και επίσης είναι εξαιρετικά άτολμη η έδρα όταν έχει να αντιμετωπίσει αδίκημα που σχετίζεται με τη χρήση.  Η κυρία Τζαννετάκη είναι πολύ πιο ειδική να μιλήσει σ’ αυτό, αλλά ένα από τα κεντρικά ζητήματα τα οποία προκύπτουν στην απονομή ποινικής δικαιοσύνης στους ανήλικους είναι η αναλογικότητα.  Αυτό είναι μια αδυναμία γενικότερη του θεσμικού πλαισίου, αλλά η αναλογικότητα των ποινών όταν εμφανίζονται οι παράνομες ουσίες να εμπλέκονται χάνει οποιαδήποτε διαστασιολόγηση μπορεί να δώσει κανείς στην ποινή σε σχέση με το αδίκημα.

Εδώ φαίνονται μερικές από τις μαρτυρίες, ελπίζω να διαβάζονται, μερικές από τις μαρτυρίες όπως παρουσιάστηκαν.  Έτσι, για να μάθουμε να τα διαβάζουμε, στον κίτρινο κύκλο εμφανίζονται μαρτυρίες που προέρχονται από διευθυντές, στον πράσινο μαρτυρίες που προέρχονται από φυλακτικό προσωπικό, στο θαλασσί από το επιστημονικό προσωπικό των φυλακών και στον κίτρινο, ας το πούμε κίτρινο, οι μαρτυρίες των κρατουμένων.  Είναι ενδιαφέρον, θα έλεγα, κοινωνική λειτουργός από ένα κατάστημα κράτησης στο κέντρο, «Είναι αυστηρό και άδικο το θεσμικό πλαίσιο».  Μία ανήλικη άκουσε, δύο φορές ισόβια.  Μια ανήλικη πήρε ποινή δύο φορές ισόβια.  Οι κρατούμενοι λένε «Περιμένω να δικαστώ ενάμιση χρόνο, στους 17 μήνες τελικά θα δικαστώ», «Τρεις φορές έχω ζητήσει άδεια, δε γίνεται να πάρω αν δεν έχω συμπληρώσει τα 3/5», κατηγορείται για κάτι το οποίο σχετίζεται με ναρκωτικά, επομένως το ευεργέτημα της άδειας που έχει, ακριβώς, επειδή σχετίζεται με ναρκωτικά, δεν υιοθετεί τη συμπλήρωση των 2/5 της ποινής, αλλά απαιτούνται 3/5.  «Αν δεν έχω συμπληρώσει τα 3/5, μετά όμως αποφυλακίζομαι» μέχρι να γίνει το Συμβούλιο Ανηλίκων.

Η κατάσταση των καταστημάτων.  Εδώ υπάρχουν διαφορετικές εκτιμήσεις, αν στην προηγούμενη θεματική υπήρχε μια σύμπτωση απόψεων, εδώ υπάρχουν διαφορετικές εκτιμήσεις.  Από τη μια μεριά όσοι εμπλέκονται με εργασιακή σχέση με τα καταστήματα, τείνουν να κρίνουν με πιο ευνοϊκό τρόπο τα καταστήματα.  Οι κρατούμενοι έχουν περισσότερες επιφυλάξεις για την αξιολόγηση που γίνεται από τα υπόλοιπα μέρη.

Εγκαταστάσεις, εξοπλισμός και χωροθέτηση των καταστημάτων είναι κάτι το οποίο κυριάρχησε μέσα από την έρευνα.  Η χωροθέτηση των καταστημάτων μάλλον δεν είναι πάρα πολύ καθαρή, έτσι όπως τουλάχιστον εμφανίζεται εδώ σαν ετικέτα, σαν κατηγορία ερμηνείας, αλλά έχει δύο σημεία.  Οι άνθρωποι οι οποίοι εργάζονταν σε καταστήματα της περιφέρειας, φάνηκε να ανησυχούν για τη συνέχιση της λειτουργίας του καταστήματός τους, όταν τους αναφέρθηκε ότι μελετάται ένα νέο κατάστημα κράτησης.  Προσπάθησαν, λοιπόν, με κάποιο τρόπο να υπερτονίσουν τη σημασία μιας χωροθέτησης καταστημάτων κράτησης τα οποία εξυπηρετούν κατά μέσο όρο, θεωρώντας ότι υπάρχουν πάρα πολλοί οι οποίοι προέρχονται ή κατάγονται από τη Βόρεια Ελλάδα και κρατούνται στον Αυλώνα, και επομένως δεν μπορούν να αξιοποιήσουν το ευεργέτημα του επισκεπτηρίου γιατί είναι μακριά, επομένως θα ήταν καλύτερα να υπάρχει ένα κατάστημα στη μέση της Ελλάδας, στη Θεσσαλία για παράδειγμα.  Φάνηκε όμως ότι η αντίληψή τους ήταν μία αντίληψη η οποία συνδεόταν περισσότερο με το να προστατεύσουν τη λειτουργία του καταστήματος περισσότερο που εργάζονταν και λιγότερο να αντιληφθούν αυτό το οποίο εμείς ρωτούσαμε «Νομίζετε ότι χρειάζεται ένα νέο κατάστημα και τί τύπου κατάστημα, το οποίο σχετίζεται με ανθρώπους οι οποίοι θα έπρεπε να έχουν μια κάποιου τύπου φροντίδα σε σχέση με το πρόβλημα χρήσης ουσιών που έχουν».

Το δεύτερο μεγάλο στοιχείο που σ’ αυτήν τη θεματική ενότητα εμφανίζεται είναι ο υπερπληθυσμός.  Σε δύο καταστήματα υπήρχε υπερπληρότητα σε σχέση με τη δυναμικότητα των καταστημάτων.  Στο ένα όχι πολύ μεγάλη, ήταν περίπου στο 105-107%, στο άλλο όμως, στο πιο μεγάλο κατάστημα, στον Αυλώνα, η κατάσταση έχει εντελώς υπερβεί τα όρια, με την έννοια του ότι σε εγκαταστάσεις της δεκαετίας του ‘60 που είχαν διαμορφωθεί, είχαν κατασκευαστεί για να εξυπηρετήσουν στρατιωτικές φυλακές των μονάδων της Αττικής, σήμερα φιλοξενούνται περισσότεροι από 400 κρατούμενοι ανήλικοι.  Φυσικά σ’ αυτόν τον υπερπληθυσμό ένα χαρακτηριστικό είναι η ποικιλία εθνικοτήτων, πολιτισμών και γλωσσών που είναι αναγκασμένο το φυλακτικό προσωπικό να διαχειριστεί.

Ελλείψεις σε προσωπικό, το οποίο συνδέεται τόσο με το φυλακτικό προσωπικό όσο και πολύ με το επιστημονικό προσωπικό, δε θα σας αναφέρω πολλά, δεν υπάρχει ψυχολόγος σε κατάστημα κράτησης, δεν υπάρχει γιατρός σε κατάστημα κράτησης, όλα αυτά έχουν επιπτώσεις στον τρόπο με τον οποίο διαβιεί ένας κρατούμενος.  Αδυναμία στην εφαρμογή εναλλακτικών προγραμμάτων, αυτό βασίζεται πάρα πολύ στην οικονομική αδυναμία, δεν είμαστε καθόλου σίγουρη η ερευνητική ομάδα αν αυτό αποτελεί μια πρόφαση ή μια πάγια αντιμετώπιση των εναλλακτικών προγραμμάτων που θα μπορούσαν να αναπτυχθούν μέσα στα σωφρονιστικά καταστήματα, έλλειψη ειδικών προγραμμάτων, αντίληψη για την υλοποίηση των προγραμμάτων.  Η αντίληψη για τα προγράμματα διαφέρει.  Το προσωπικό που εργάζεται θεωρεί ότι η οργάνωση προγραμμάτων είναι περισσότερη δουλειά.  Οι κρατούμενοι θεωρούν ότι το πρόγραμμα, οποιοδήποτε πρόγραμμα, είναι ανάσα.  Η κάλυψη ελλείψεων με δωρεές και χορηγίες, η εκκλησία παίζει έναν πάρα πολύ σημαντικό ρόλο και η φιλανθρωπία σε κάθε έκφρασή της, επιμένω στον όρο φιλανθρωπία, σε πολύ μικρότερο βαθμό πρόκειται για κοινωνική αλληλεγγύη, έρχεται να καλύψει πολλά από τα κενά τα οποία υπάρχουν στη λειτουργία των σωφρονιστικών καταστημάτων και στις ανάγκες των σωφρονιστικών καταστημάτων.

Περνάω λίγο γρήγορα να δούμε τους άξονες.  Στις συνθήκες κράτησης εκείνο το οποίο κυριαρχεί τουλάχιστον σε δύο καταστήματα, τουλάχιστον σε δύο καταστήματα, και μιλάμε για τα καταστήματα τα οποία συγκεντρώνουν τους 500 από τους 580 ανήλικους κρατουμένους, είναι η έλλειψη χώρου.  Δεν υπάρχει ζωτικός χώρος, δεν υπάρχει χώρος για δραστηριότητα.  Υπάρχει υπερπληθυσμός, αυτό σημαίνει ότι οι άνθρωποι δεν μπορούν να κοιμηθούν σε κρεβάτι, δεν κοιμούνται σε κρεβάτι.  Κάποιοι διευθυντές είναι ευχαριστημένοι που μπορούν να κοιμούνται σε στρώμα οι κρατούμενοι.  Υπάρχουν κρατούμενοι που δεν κοιμούνται και σε στρώμα.  Δε θα αναφερθεί παρακάτω με τον τρόπο με τον οποίο θα κυλήσει η παρουσίαση από την πίεση του χρόνου, αλλά σε κατάστημα κράτησης ο χρόνος προαυλισμού είναι δύο ώρες το εικοσιτετράωρο.  Τις υπόλοιπες εικοσιτέσσερις ώρες το εικοσιτετράωρο ο κρατούμενος βρίσκεται κλεισμένος στο κελί και καθηλωμένος στο κρεβάτι, γιατί μέσα στο κελί υπάρχουν 14 αντί για 8 κρατούμενοι που θα έπρεπε.  Δεν υπάρχει λοιπόν χώρος να κινηθεί.

Οι σχέσεις μεταξύ των κρατουμένων εμφανίζονται με περιορισμένες εντάσεις και με πολύ λεπτές ισορροπίες.  Πολύ λεπτές ισορροπίες, οι οποίες εξαρτώνται πάρα πολύ από τον τρόπο με τον οποίο το φυλακτικό προσωπικό διαχειρίζεται διαφορές μεταξύ των κρατουμένων, διαφορές μεταξύ εθνικοτήτων, πολιτισμικών ομάδων ή συνηθειών ακόμα.  Οι σχέσεις μεταξύ κρατουμένων και προσωπικού ανάλογα με το ποιος μιλάει έχει μία μεγάλη γκάμα χαρακτηρισμού, μια ευρύτατη γκάμα χαρακτηρισμού.  Ξεκινούν από την φιλικότητα, την τυπικότητα, στην αδιαφορία, στο δεσποτισμό και μπορεί να καταλήγουν ακόμα σε μαρτυρίες για κατάχρηση εξουσίας.

Η χρήση ουσιών εμφανίζεται επίσης με μια διαφοροποίηση και εξαρτάται από το ποιος μιλά.  Ως πρόβλημα εμφανίζεται από κάτι το οποίο δεν υφίσταται καθόλου μέχρι ότι εδώ γίνεται πολύ μεγάλη χρήση.  Αυτό μπορεί να ερμηνευτεί από την επιφύλαξη που μπορεί οι υπηρεσιακοί ρόλοι μέσα στα σωφρονιστικά καταστήματα να επιβάλουν με κάποιο τρόπο, από την άλλη μεριά αυτή η λεπτή ισορροπία ότι δεν υπάρχει πρόβλημα όσο το πρόβλημα δεν φαίνεται και όσο δεν το αγγίζουμε, όσο δεν το ψάχνουμε.  Ωστόσο, ειδικά το επιστημονικό προσωπικό, αναφέρθηκε στο ότι συχνά στην αντίληψή τους έχει πέσει το γεγονός ότι η έναρξη της χρήσης μπορεί να γίνει μέσα στο σωφρονιστικό κατάστημα και αυτό με δύο τρόπους, είτε στη διαδικασία μεταγωγής, για να πάει να δικαστεί κάποιος ή να δει έναν δικαστικό λειτουργό, είτε με την υπερσυνταγογράφηση ψυχοφαρμάκων από τους ψυχιάτρους που παρακολουθούν τους και τις κρατούμενες στα καταστήματα ανηλίκων.

Είναι τα λόγια τους, θα τα δείτε και στα στοιχεία τα οποία υπάρχουν, αλλά είναι κατηγορίες οι οποίες προέρχονται –κατηγορίες εννοώ ερευνητικά, δεν είναι κατηγορία προς εκείνους, είναι ερευνητικός όρος– από τις κατηγορίες οι οποίες προέκυψαν από την ανάλυση των δεδομένων.  Θετική αξιολόγηση είχαν όλοι, όλοι, για τις θεραπευτικές παρεμβάσεις οι οποίες υλοποιούνται μέσα στα σωφρονιστικά καταστήματα.  Εδώ, σημαντικά ζητήματα είναι η οικογενειακή υποστήριξη, που δεν είναι πάντα δεδομένη, η μεταθεραπευτική φροντίδα, πόσο μπορεί να οργανωθεί καλά η μεταθεραπευτική φροντίδα μετά την αποφυλάκιση.  Πάρα πολλοί μιλούν για ανεξάρτητη πτέρυγα, τόσο διευθυντές όσο και σωφρονιστικοί υπάλληλοι όσο και κρατούμενοι μιλούν για ένα θεραπευτικό πρόγραμμα το οποίο θα λειτουργεί σε ανεξάρτητη πτέρυγα.  Οξύμωρο ονομάζεται κυρίως γιατί με την έλλειψη χώρων που υπάρχουν στα σωφρονιστικά καταστήματα, είναι αδύνατο να φανταστεί κανείς πού μπορεί να βρεθεί μια ανεξάρτητη πτέρυγα.

Το νέο πρόγραμμα το οποίο φαντασιώνει κάποιος όταν του ανακοινώνεται ότι είναι να μελετηθεί κάποιο, είναι ένα πρόγραμμα το οποίο όλοι θέλουν να είναι πρόγραμμα θεραπείας και όχι κράτησης.  Μάλιστα πολλοί, αρκετοί το βλέπουν και σαν κατάστημα, σε εισαγωγικά, ή πρόγραμμα, χωρίς εισαγωγικά, το οποίο δεν έχει καθόλου φυλακτικό προσωπικό.  Ανησυχία συνέχειας της λειτουργίας των υπαρχόντων καταστημάτων κράτησης, όπως σας τα ανέφερα λίγο πριν.

Τα προβλήματα και οι ανάγκες των κρατουμένων συνδέονται με την επαφή με τον έξω κόσμο, τις συνθήκες της καθημερινής διαβίωσης, το δίκτυο υποστήριξης που έχουν και τα εφόδια, τη δυνατότητα που έχουν να διαχειριστούν την περίοδο μετά την αποφυλάκισή τους.  Στον έξω κόσμο πάρα πολύ μεγάλη σημασία έχει το επισκεπτήριο.  Το επισκεπτήριο είναι όπλο, είναι όπλο του σωφρονιστικού προσωπικού.  Όποτε θέλει το κόβει, όποτε θέλει το δίνει, δεν είναι πάντα δικαιολογημένο.

Η λειτουργία των προγραμμάτων.  Ακούστηκε ότι σε όλα τα σωφρονιστικά καταστήματα λειτουργεί σχολείο, κατ’ ευφημισμό συμβαίνει αυτό.  Σχολείο πλήρες λειτουργεί μόνο στον Αυλώνα και στο Βόλο.  Στα υπόλοιπα καταστήματα ό,τι λειτουργεί δεν είναι σχεδιασμένο έτσι, για να απευθύνεται σε όλους τους κρατούμενους.  Αν έχετε μονοθέσιο Δημοτικό, για παράδειγμα, σε ένα κατάστημα κράτησης, δεν είναι δυνατόν ο 22χρονος που έχει τελειώσει το λύκειο να το αξιοποιήσει με κάποιο τρόπο, χρειάζεται άλλου τύπου δουλειά.

Θα ήθελα πολλά να σας πω, να κλείσω με τα βασικά συμπεράσματα, τα βασικά συμπεράσματα που δεν αφορούν μόνο την ποιοτική έρευνα αλλά είναι το σύνολο αυτού το οποίο είδαμε.  Η απονομή δικαιοσύνης αυστηροποιείται όταν έχει μπροστά της μέλη ευάλωτων ομάδων και όταν η υπόθεση σχετίζεται με τα ναρκωτικά.  Δοκιμάζεται η ελαστικότητα που έχει το θεσμικό πλαίσιο απέναντι στους ανήλικους όταν αυτά τα δύο κριτήρια υπάρχουν στη δικαστική αίθουσα.  Ο υπερπληθυσμός των αλλοδαπών δε συνδέεται με τη σοβαρότητα της παραβατικότητας, δε συνδέεται δηλαδή με αυτό το οποίο έχει συμβεί, φαίνεται ότι συνδέεται με την ατολμία αξιοποίησης των ευεργετημάτων που προβλέπει το θεσμικό πλαίσιο.  Η εμπλοκή με τις παράνομες ουσίες είναι παράγοντας επικινδυνότητας για τη φυλάκιση επομένως.  Τα βασικά θέματα των κρατουμένων σήμερα και τα οποία ανεξάρτητα με το τι θα γίνει με το έργο, ανεξάρτητα με το τι μπορεί παραπάνω να διαμορφωθεί σαν νέα συνθήκη για προγράμματα ανηλίκων είναι το επισκεπτήριο, οι άδειες και η επαφή με την ευρύτερη κοινότητα.  Η πολιτική ηγεσία του Υπουργείου Δικαιοσύνης αυτό οφείλει να το δει τώρα.  Έπρεπε να το είχε δει από χθες.  Η θεραπευτική υποστήριξη είναι λειτουργική, αποτελεσματική και χρήσιμη.  Η αποφυλάκιση είναι μια τυφλή βουτιά.  Δεν έχει προηγηθεί κανενός τύπου προετοιμασία, δεν έχει ενισχυθεί με κανέναν τρόπο ο ανήλικος αποφυλακισμένος για την κοινωνική του ενσωμάτωση.  Η θεραπεία για προβλήματα χρήσης ουσιών σε συνθήκες εγκλεισμού είναι μόνο μέχρι ενός σημείου αποτελεσματική και οι απόψεις συγκλίνουν ότι ένα θεραπευτικό πρόγραμμα ανοιχτό στην κοινωνία, που δεν εντάσσεται στην ποινική μεταχείριση, θα είναι μάλλον πιο χρήσιμο και πιο αποτελεσματικό.

Οι προτάσεις που προκύπτουν από την έρευνα, αυτή, πεδίου έχουν τρία πεδία.  Πεδία πολιτικής, σε πολλά από αυτά αναφέρθηκα, πεδία πρακτικής, επίσης αναφέρθηκα, και πεδίο της έρευνας στο οποίο δεν αναφέρθηκα.  Είναι ανάγκη να αποκτήσει το σωφρονιστικό σύστημα ανηλίκων και των ενηλίκων αλλά κυρίως των ανηλίκων, ένα σύστημα συλλογής δεδομένων.  Είναι αδιανόητο να μην υπάρχει ιατρικό ιστορικό του κρατούμενου όταν εισάγεται, είναι αδιανόητο να μη γνωρίζει η φυλακή εάν πάσχει από μολυσματική ασθένεια ο ανήλικος κρατούμενος μπαίνοντας στη φυλακή.  Στο επίπεδο της έρευνας πρέπει να είμαστε πάρα πολύ προσεκτικοί και οφείλουμε να μελετήσουμε τις επιπτώσεις που μπορεί να έχει η οικονομική κρίση στην επιδείνωση των συνθηκών κράτησης των ανηλίκων στα σωφρονιστικά καταστήματα.  Χρειάζεται οπωσδήποτε να μελετήσουμε τρόπους εναλλακτικούς της σωφρονιστικής κράτησης των ανηλίκων, υπερθεματίζοντας αυτό που ο Παναγιώτης ο Χαλδαίος πριν ανέφερε, πριν άλλοι ανεπιθύμητα αναλάβουν να κάνουν με το δικό τους τρόπο, αυτό το οποίο αντιλαμβάνονται ως ορθό.  Τέλος, όποια δράση γίνεται στο πλαίσιο του σωφρονιστικού συστήματος υποστηρικτική των κρατουμένων, υποστηρικτική των σωφρονιστικών υπαλλήλων –οι οποίοι οφείλω να το υπογραμμίσω, διψούν για εκπαίδευση, δεν έχουν εκπαίδευση για να διαχειρίζονται προβλήματα ανηλίκων, διψούν για εκπαίδευση– ό,τι πρόγραμμα, λοιπόν, οφείλει να γίνεται χρειάζεται να αξιολογείται και να εφαρμόζεται με την ανατροφοδότηση που η αξιολόγηση τους δίνει.

Η Κασσάνδρα δεν προέβλεπε άσχημες ειδήσεις, προέβλεπε συμβάντα και, κατά τη μυθολογία, δε διαψεύστηκε ποτέ, ό,τι προέβλεψε έγινε.  Με τον τρόπο αυτό, αυτό το οποίο φανταζόμαστε το οποίο μπορεί να γίνει την επόμενη μέρα, μέσα σε συνθήκες οικονομικής κρίσης, μοιάζει να είναι μία μάχη με το πεπρωμένο.  Μοιάζει να είναι μια μάχη με την ιστορία που έρχεται.  Για να ανατραπεί αυτό, για να διαψευστεί η Κασσάνδρα, χρειάζεται τόλμη και δουλειά.  Εμείς, και αναφέρομαι στους εκπροσώπους του Υπουργείου Δικαιοσύνης που είναι παρόντες, εμείς είμαστε διατεθειμένοι και για τα δύο.

Ευχαριστώ.

Τόνια ΤζαννετάκηΕυχαριστούμε πολύ τον κύριο Παπαναστασάτο για την ιδιαίτερα εμπεριστατωμένη εισήγησή του. Είναι καλός ομιλητής και ζει με πάθος αυτά για τα οποία μιλάει και τον ευχαριστούμε για αυτό. Ελλείψει  χρόνου, πηγαίνουμε κατευθείαν στον κύριο Πουλόπουλο.

Να κάνω μία επισήμανση μόνο που αποτελεί και μια  γέφυρα μεταξύ των δύο ομιλητών. Βρήκα πολύ ενδιαφέρον το γεγονός της αναγνώρισης από μέρους όχι μόνο των κρατουμένων αλλά και των εργαζομένων στα καταστήματα κράτησης, της ασυμβατότητας του θεραπευτικού και του τιμωρητικού, ας το πούμε έτσι, στοιχείου των καταστημάτων κράτησης, και την αναγνώριση κατ’ επέκταση της ανάγκης να δημιουργηθεί μια δομή ανοιχτή, στελεχωμένη από ειδικευμένο προσωπικό κ.λπ.  Ο κύριος Παπαναστασάτος μίλησε ακόμη για τη διάσταση μεταξύ του θεσμικού πλαισίου και της εφαρμογής του.  Πιστεύω πως  η  διάσταση αυτή  δεν θα υπάρχει στην περίπτωση της Κασσάνδρας, αυτή τουλάχιστον είναι η ελπίδα, για την οποία θα μας μιλήσει ο κύριος Πουλόπουλος, για το δια ταύτα δηλαδή της σημερινής Ημερίδας.

Χαράλαμπος Πουλόπουλος:  Επειδή ξέρω ότι είσαστε κουρασμένοι, όλοι είμαστε κουρασμένοι, εγώ θα δείξω περισσότερο φωτογραφίες και δε θα κάνω εισήγηση, για να μη σας κουράσω.  Λοιπόν, να ξεκινήσουμε από την…

***[διάλογοι εκτός μικροφώνου]

Χαράλαμπος Πουλόπουλος:  Φωτογραφία είναι.  Θα προχωρήσω με φωτογραφία.  Δε θα σας τα αναλύσω όλα αυτά, μην ανησυχείτε.  Αυτή είναι η αποτύπωση της μεθοδολογίας προσέγγισης του έργου.  Δηλαδή ποια ήταν η ιδέα;  Η ιδέα ήταν να δούμε ποια είναι η κατάσταση στη χώρα μας, να δούμε τι συμβαίνει στο εξωτερικό, να κάνουμε παράλληλα έρευνα, να δούμε άλλες έρευνες αλλά παράλληλα να κάνουμε έρευνα και να είμαστε σε μία διαρκή αλληλεπίδραση με αυτό που συμβαίνει μέσα στα σωφρονιστικά καταστήματα κράτησης.  Να σκεφτούμε κάποιες ιδέες για κάποια εναλλακτικά σενάρια ή κάποια οργανωτικά μοντέλα και να επιλέξουμε ένα από αυτά, να το αναπτύξουμε περισσότερο, να αναπτύξουμε δηλαδή το δίκτυο των υπηρεσιών που θα προτείναμε να γίνει, που θα είναι πιο αποτελεσματικό, πιο ωφέλιμο και θα έχει λιγότερο κόστος.  Να προτείνουμε τρόπους οργάνωσης, επικοινωνίας στο προσωπικό, σε σχέση με την κοινωνία, να εκπαιδεύσουμε κατά κάποιο τρόπο τους ανθρώπους σ’ αυτήν τη διαδικασία, αλλά κι εμείς να είμαστε σε μια αλληλεπίδραση με τους ανθρώπους μέσα από τα καταστήματα –έγινε στη Θεσσαλονίκη– για αυτά που προτείνουμε, αν αυτά έχουν βάση ή αν είναι μόνο κάποια κείμενα.  Τέλος, όλο αυτό το πράγμα να δημοσιοποιηθεί και να συνεχιστεί αυτή η διαδικασία, ενδεχομένως να σας έδωσαν κάποια έντυπα, έξω, που αφορούν στην Κασσάνδρα, κάποια πρώτα αποτελέσματα από αυτή την έρευνα.

Έχει ενδιαφέρον για το πώς οργανώνεται μια δουλειά και πώς ολοκληρώνεται αυτή η δουλειά.  Αναφέρθηκε ο Μάκης ο Παπαναστασάτος ότι είχαμε πολλές σελίδες, έχουν παραδοθεί περισσότερες από 500 σελίδες, οπότε είναι πολύ δύσκολο όλο αυτό το πράγμα να το διαχειριστείς.  Παρόλα αυτά, πάμε στις φωτογραφίες, αεροφωτογραφίες, δεν μπορώ να σας δείξω σχέδια γιατί απαγορεύεται, εννοώ μες στους χώρους που υπάρχουν αυτή τη στιγμή, παρόλα αυτά, αυτά είναι από το Google, βλέπετε ότι η Κασσάνδρα, εδώ είναι, θα τις δείτε καλύτερα λίγο τις εγκαταστάσεις, οι εγκαταστάσεις της Κασσάνδρας, δίπλα από τις φυλακές της Κασσάνδρας.  Αυτό είναι η θάλασσα, το Sunny Beach για όσους το ξέρουν, κι αυτό είναι σημαντικό.  Εδώ έχουμε κάποια παραρτήματα, το παράρτημα Ξενοφώντος και Καρακάλλου, άρα ένα, δύο, τρία κατά κάποιο τρόπο, το μεγάλο κατάστημα, οι Αγροτικές Φυλακές Κασσάνδρας με δύο παραρτήματα.  Έχουν ενδιαφέρον γιατί αυτά μπορούν να βοηθήσουν στην αρχική οργάνωση, για να δούμε τι μπορεί να γίνει.

Λοιπόν, αν θέλουμε να το δούμε λίγο καλύτερα, αυτές εδώ είναι οι εγκαταστάσεις.  Αυτό που βλέπετε γύρω-γύρω είναι τείχος πέντε μέτρα, ξοδεύτηκαν εκατομμύρια Ευρώ για αυτό, αυτό κόστισε 10.000.000 Ευρώ.  Μία έκταση διακοσίων στρεμμάτων με πρόβλεψη για 15.000 τετραγωνικά, φτιάχτηκε τελικά το μισό.  Δηλαδή βλέπετε ότι αυτό εδώ, αυτός ο χώρος, στα σχέδια είναι να φτιαχτούν κι άλλα κτίρια.  Θα ήταν ένα Κέντρο δηλαδή για 360 άτομα, όχι καλά σχεδιασμένο, είναι το Κέντρο Απεξάρτησης Τοξικομανών Κρατουμένων Θεσσαλονίκης, δηλαδή χρηματοδοτήθηκε δυο φορές από την Ευρωπαϊκή Ένωση αλλά δεν τελείωσε, έφτασε μέχρι και τα φωτιστικά να έχει και στο τέλος δεν προχώρησε.  Έχουν μπει μέσα…,  ήδη από το 2002, μπαίνουν μέσα, ξηλώνουν εγκαταστάσεις, καταστρέφονται οι τοίχοι, καταστρέφεται η περιουσία του ελληνικού λαού.  Το λέω, δεν είναι τόσο επιστημονικό αλλά τι να κάνουμε, ως πολίτης, είναι ντροπή να πηγαίνουν χρήματα χαμένα του ελληνικού λαού.

Λοιπόν, αυτός ήταν ο σχεδιασμός, όλα αυτά είναι τα σχέδια, ο αρχικός σχεδιασμός για όλη την έκταση.  Είπαμε ότι έχουν φτιαχτεί τα μισά από αυτά, δεν έχουν φτιαχτεί γήπεδα κι όλα αυτά και οι υπόλοιπες εγκαταστάσεις, από τον αρχικό σχεδιασμό λίγα πράγματα έχουν γίνει.  Ο αρχικός σχεδιασμός βλέπετε τι προέβλεπε, δέκα διώροφες κατοικίες, κτίριο εισόδου, νοσηλευτήριο, εργαστήρια, πάρα πολλά, πάρα πολλά.  Συνολική κάλυψη 10.000 τετραγωνικά, η δόμηση 15.621, δυστυχώς έγινε το μισό, δηλαδή υπολογίστε γύρω στα 6.500-7.000 τετραγωνικά να έχουν γίνει.  Σήμερα, αν δείτε, αυτά είναι που λειτουργούν, δηλαδή από τον αρχικό σχεδιασμό έχουν φτιαχτεί κάποιες κατοικίες, είναι κάποιες κατοικίες έτοιμες όπως σας είπα, πέρα από τις φθορές, η νοσηλευτική μονάδα, τεράστια η νοσηλευτική μονάδα, η διοίκηση, η είσοδος, το τείχος, σε τρομάζει το τείχος, είναι σημαντικό.  Δηλαδή, όταν σκέφτεσαι για να πέσει αυτός ο τοίχος τώρα, θέλει πάρα πολλά χρήματα για να απομακρυνθούν.  Άρα το ερώτημα είναι τί κάνουμε με αυτά που υπάρχουν, αυτή τη στιγμή δηλαδή έχουμε πέντε διώροφες κατοικίες, το κτίριο εισόδου, κτίριο διοίκησης, νοσηλευτική μονάδα, συγκρότημα εργαστηρίων, μαγειρείο, κτίριο αντλιοστασίου και υποσταθμό.  Το πρόβλημα είναι το εξής, δεν υπάρχει ένας σχεδιασμός από την αρχή.  Αυτό σχεδιάστηκε για άλλο σκοπό και ερχόμαστε εμείς μέσα στο πλαίσιο που όρισε η προκήρυξη να φτιάξουμε κάτι άλλο, δηλαδή είναι σαν να πάμε να φτιάξουμε τώρα ένα υπερωκεάνιο, να το βάλουμε σε ένα μικρό ρυάκι.  Γιατί όταν μιλάμε για ανήλικους, ο αριθμός των ανηλίκων, όπως αναφέρθηκε, δεν ξεπερνά τα 600 άτομα, όλων των ανηλίκων σε όλη την Ελλάδα.  Οι μισοί από αυτούς, όπως είδατε στα στοιχεία, εμπλέκονται στη χρήση, εδώ έχουμε ένα τεράστιο Κέντρο που θα πρέπει να προσανατολιστεί προς τους ανήλικους, δεν μπορούμε να το κάνουμε…, το ΚΕΘΕΑ δεν μπορούσε να προτείνει οτιδήποτε άλλο, θα έπρεπε να προτείνει για ανήλικους και μέχρι νεαρούς ενήλικες.  Αυτό δημιουργεί ένα πολύ σοβαρό πρόβλημα για την καλύτερη αξιοποίηση αυτών των εγκαταστάσεων, με το δεδομένο ότι πώς θα ξεπερνούσαμε αυτά τα προβλήματα, πώς θα μπορούσε να αξιοποιηθεί, αναφέρθηκε ο Μάκης σε αυτό που είπαν οι σωφρονιστικοί υπάλληλοι, έστω κι αν είναι ερμηνεία, ότι δεν θέλουν να μετακινηθεί.  Δεν είναι καλό να υπάρχει ένα Κέντρο, να το πούμε γενικότερα, σε μία περιοχή απομονωμένη.  Τί είδους επανένταξη θα γίνει στην Κασσάνδρα της Χαλκιδικής με όλους τους ανήλικους, ποια είναι η σχέση με την οικογένειά τους, ποια είναι η σχέση με την κοινωνία;  Αυτά είναι θέματα που χρειάζεται να αντιμετωπιστούν.  Γιατί μια τόσο τεράστια μονάδα, τέτοιες μονάδες δεν υπάρχουν, είδατε ακόμα και το ΚΑΤΚ στον Ελαιώνα Θηβών έμεινε αναξιοποίητο για δέκα χρόνια μέχρι να γίνουν οι γυναικείες φυλακές Κορυδαλλού, που δεν ξέρω αν είναι η καλύτερη λύση το ότι μεταφέρθηκαν οι γυναικείες φυλακές Κορυδαλλού εκεί και δεν έγινε ένα κέντρο απεξάρτησης.  Αλλά φτιάχτηκε ένα τεράστιο πράγμα με προδιαγραφές για πολλούς ανθρώπους, χωρίς να μπορεί ενδεχομένως να είναι και τόσο λειτουργικό.  Το κατάστημα κράτησης, το θεραπευτικό κατάστημα στον Ελαιώνα, αναφέρεται σε ενήλικες, και παρόλα αυτά δεν είχε την απορροφητικότητα.  Τί θα γίνει τώρα με τους ανήλικους;  Αυτό είναι ένα…

Τόνια ΤζαννετάκηΑγοράστηκε έτοιμο από τους Μάρτυρες του Ιεχωβά.

Χαράλαμπος Πουλόπουλος:  Αγοράστηκε έτοιμο.  Αν ξέρει κανείς και την υπόθεση αυτού του Κέντρου, δεν υπήρξε σοβαρός επιστημονικός σχεδιασμός.  Η Θέμις Κατασκευαστική άρχισε να φτιάχνει κτίρια έχοντας ως πρότυπο τον Ελαιώνα, ο οποίος ήταν το τυπογραφείο των Μαρτύρων του Ιεχωβά, και φτιάχτηκαν και κάποια σπιτάκια.  Άρα, το μοντελάκι αυτό μεταφέρθηκε εκεί, χωρίς να υπάρχει επί της ουσίας γνώση και χωρίς να υπάρχει συνεργασία.  Αυτό είναι ένα τεράστιο πρόβλημα και υποτίθεται κάτι πρέπει να γίνει.  Θα μου πείτε, γιατί το ΚΕΘΕΑ μπαίνει σ’ αυτή την ιστορία.  Γιατί αν είναι τόσο δύσκολα τα πράγματα γιατί μπήκε;  Γιατί κάτι πρέπει να γίνει.  Γιατί πρέπει να πάμε λίγο πιο μπροστά, γιατί αν δεν γίνει κάτι για τους νέους ενδεχομένως τί μπορεί να γίνει;  Να γίνει μια νέα φυλακή, είναι πολύ εύκολο να συνεχίζεται το μοντέλο της φυλακής, αν και αυτό δεν προσφέρεται για φυλακή έτσι όπως έχει φτιαχτεί με τα σπιτάκια, δεν έχει τις προδιαγραφές των φυλακών, ή κάποιος να προτείνει να γίνει ξενώνας κράτησης μεταναστών, προσφύγων κ.λπ., δηλαδή στο κλίμα των ημερών όπου χρειάζονται χώροι, να λειτουργήσει πάλι ως ένα κατάστημα κράτησης.  Αυτή είναι η σημερινή κατάσταση όπως βλέπετε από τα προβλεπόμενα έχουν γίνει μόνο αυτά που βλέπετε εδώ, μόνο αυτά που είναι σε κόκκινο.

Στα προβλήματα αναφέρθηκαν οι συνάδελφοι, δε θα σας κουράσω με τα προβλήματα που υπάρχουν στα καταστήματα κράτησης των ανηλίκων, ο υπερπληθυσμός σε πολλά καταστήματα, κακές υποδομές, έλλειψη ανθρώπινου δυναμικού, έλλειψη οικονομικών πόρων, περιορισμένες επιλογές εκπαίδευσης-κατάρτισης, έλλειψη υποστηρικτικού οικογενειακού περιβάλλοντος, αδυναμία κάλυψης αναγκών ειδικών ομάδων, πρόβλημα σε επίπεδο σχεδιασμού, κεντρικού συντονισμού και νομικού πλαισίου, προβλήματα, μια δυσλειτουργία πολλές φορές που αντιμετωπίζουν και αυτοί που θέλουν να κάνουν το καλύτερο δυνατό στο Υπουργείο Δικαιοσύνης.  Σκεφτείτε, για το κατάστημα του Ελαιώνα, ο αρχικός σχεδιασμός τί προέβλεπε, μία πιλοτική εφαρμογή.  Η πιλοτική αυτή εφαρμογή δε θα ξεπερνούσε τα δύο χρόνια, γιατί το 2002 που ήταν να γίνει, επειδή ήμουν στην ομάδα διοίκησης έργου, είχαμε πει να υπάρξει ένα πρώτο πλαίσιο, να έρθουν εξαρτημένοι από τα καταστήματα και μετά, αφού εκπαιδευτεί και το προσωπικό και αποκτήσει την εμπειρία, μετά την αξιολόγηση να ανοίξει.  Δέκα χρόνια έκανε να αλλάξει το πλαίσιο, δεν έχει αλλάξει ακόμα το πλαίσιο.  Δηλαδή οι άνθρωποι δυσκολεύονται…, τώρα, λέει, η κυρία *** θα αλλάξει.  Κάθε φορά είμαστε στο παρατσάκ.  Δεν άλλαξε.  Τώρα είμαστε στις υπογραφές, ελπίζω να μην πέσει η Κυβέρνηση και να πέσουν οι υπογραφές.  Λοιπόν, τί σημαίνει αυτό πρακτικά, πέρα από τα προβλήματα που υπάρχουν και με τους κρατούμενους, η ηλικία, η εθνική καταγωγή, τα αδικήματα, οι δυσκολίες της επανένταξης, θα πρέπει να δούμε πώς μπορούμε να ξεπεράσουμε όλα αυτά τα προβλήματα.

Λοιπόν, τα σενάρια που είχαμε να κάνουμε ήταν τρία, τα λέω πολύ σύντομα για να μη σας κουράσω και δε θα μείνω πολύ πάνω σ’ αυτά.  Πρώτο σενάριο, και αυτό είναι και το σενάριο που ουσιαστικά προωθήσαμε, η θεραπεία ως εναλλακτική της φυλάκισης.  Δηλαδή όπως και να έχει το πράγμα, αυτός ο χώρος να μη γίνει άλλο ένα κλειστό κατάστημα, να αποτελέσει ένα χώρο θεραπευτικό, ανοιχτή δομή, έστω κι αν έχει τοίχο θα του βάλουμε κυπαρισσάκια, ή θα του κάνουμε γκράφιτι, θα δούμε τι μπορεί να γίνει, να ανοίξουν οι πόρτες, ο τοίχος θα χρειαστεί χρόνια για να πέσει, όπου θα μπορούσε να πάει κανείς με απόφαση δικαστηρίου, εφόσον το θελήσει, δηλαδή κάποιος συλλαμβάνεται και το Δικαστήριο μπορεί να πει, θες να κάνεις θεραπεία;  Έχει πρόβλημα εξάρτησης.  Για άλλες παραβάσεις, θα μπορούσες να πας σ’ αυτό το θεραπευτικό κέντρο.  Δεν έχει φυλακτικό προσωπικό αυτό το θεραπευτικό κέντρο, είναι ένα πρόγραμμα όπως είναι τα τυπικά προγράμματα που είναι στην κοινωνία του ΚΕΘΕΑ, του 18 ΑΝΩ και άλλων φορέων.

Το δεύτερο σενάριο είναι να γίνει κάτι –ήμασταν υποχρεωμένοι να υποβάλουμε τρία σενάρια– το δεύτερο σενάριο είναι να γίνει κάτι σαν τον Ελαιώνα.  Δηλαδή κρατούμενοι που είναι να πάνε να παραπεμφθούν στο συγκεκριμένο πρόγραμμα.  Άρα θα φτιάχναμε άλλο ένα κέντρο σαν τον Ελαιώνα, που όπως ξέρετε δε λειτούργησε όπως θα έπρεπε, για να περιμένει πάλι για πολλά χρόνια να γεμίσει, ιδιαίτερα όταν πάνε μέχρι 21 ετών, που είναι η ηλικία κράτησης στα καταστήματα υποτίθεται ανηλίκων.  Θα δείτε ότι και στα δύο σενάρια προτείνουμε εμείς μέχρι τα 25 έτη.  Τώρα, τί ανήλικοι είναι και πάμε στα 25, αλλά δε γίνεται, δε γίνεται αλλιώς, δηλαδή αν πούμε ότι πάμε μέχρι τα 21 δεν υπάρχει αυτός ο πληθυσμός για να μπορέσει να πάει στο συγκεκριμένο κέντρο.  Δηλαδή θα είναι στο σχεδιασμό ενώ αν πάμε την ηλικιακή ομάδα μέχρι τα 25, ενδεχομένως, υπάρχουν κρατούμενοι στις υπόλοιπες φυλακές, ενηλίκων πλέον, για να πάνε εδώ πέρα.

Το τρίτο σενάριο ήταν απλό σενάριο, μεταφέρονται αφού είναι άθλιες οι συνθήκες, όπως είπαμε, κακές, να μην πούμε άθλιες –εντάξει, για να μη δίνω τόσο βαρείς χαρακτηρισμούς– στα καταστήματα κράτησης ανηλίκων και εννοώ σε επίπεδο κτιριακών εγκαταστάσεων κ.λπ.  θα ήταν ενδεχομένως καλύτερο οι μισοί κρατούμενοι να μεταφερθούν εκεί.  Οι μισοί λοιπόν κρατούμενοι που σχετίζονται με τα ναρκωτικά, στον αριθμό 600, υπολογίστε το 300 ή το 250, και όσοι θέλουν από αυτούς, ενδεχομένως, να υπήρχε μια μικρή μονάδα θεραπευτική και να πήγαιναν εκεί.  Άρα με αυτόν τον τρόπο θα είχαν καλύτερες ενδεχομένως συνθήκες κράτησης, δεν είμαι σίγουρος αν θα ήταν καλύτερη ή υψηλότερη η αποτελεσματικότητα.

Αυτά ήταν τα τρία σενάρια.  Τα τρία σενάρια τα βάλαμε σε SWOT ανάλυση, SWOT ανάλυση σημαίνει ότι σε κάθε σενάριο να δεις ποια είναι τα δυνατά και τα αδύναμα σημεία, οι κίνδυνοι και οι ευκαιρίες.  Κάναμε λοιπόν και για τα τρία σενάρια ανάλυση SWOT –δε θα αναφερθώ αναλυτικά σε αυτά– και επιβεβαιώσαμε αυτή την ανάλυση με ένα εργαστήριο που κάναμε στη Θεσσαλονίκη, όχι εμείς μεταξύ μας, η ίδια η ομάδα που ενδεχομένως να είχε την ίδια αντίληψη, δώσαμε τα σενάρια χωρίς να δώσουμε την ανάλυση, τα σενάρια που σας περιέγραψα αυτά –ένα, δύο, τρία– σε δικαστικούς σωφρονιστικούς υπαλλήλους, θεραπευτές που δουλεύουν μέσα στο χώρο του Υπουργείου Δικαιοσύνης, να κάνουν εκείνοι τη SWOT ανάλυση, χωρίς να έχουν δει τα δικά μας.  Επιβεβαιώθηκαν.  Έξι διαφορετικές ομάδες, επιβεβαιώθηκαν τα στοιχεία, το σημαντικό είναι το εξής, είναι εμφανές ότι το πρώτο σενάριο που ορίζει τη θεραπεία ως εναλλακτική της φυλάκισης θέλει λιγότερο προσωπικό, και όταν λέω, θέλει λιγότερο προσωπικό, για τον εξής λόγο, δε χρειάζεται φυλακτικό προσωπικό.  Άρα, ένας μεγάλος αριθμός, αν σκεφτεί κανείς ότι σήμερα υπάρχουν στον Ελαιώνα 120-130 άτομα και από αυτούς επιστημονικό είναι γύρω στα 15 άτομα, καταλαβαίνει κανείς ότι ένα σενάριο τύπου κλειστού προγράμματος προϋποθέτει φύλαξη, σωφρονιστικό προσωπικό, άρα αυτό κοστίζει.

Επίσης, αυτά ήταν και τα βασικά, νομίζω ότι αυτό είναι το σημαντικό, σε μια περίοδο κρίσης θα πρέπει να δούμε πολύ σοβαρά το κόστος λειτουργίας, και όταν κάναμε και ποσοτική ανάλυση με κάποιους συντελεστές των σεναρίων, αυτό που παίζει πολύ σημαντικό ρόλο είναι το κόστος λειτουργίας, δηλαδή ποιο είναι το κόστος, ποιο είναι το κοινωνικό όφελος και η αποτελεσματικότητα.  Δηλαδή επενδύεις κάπου, τί θα σου αποδώσει.  Διότι πολύ συχνά μπορεί να θεωρεί κάποιος ότι επενδύω και στα προηγούμενα χρόνια επένδυσε το Υπουργείο Δικαιοσύνης σε φυλακές, το θέμα είναι τί σου αποδίδει.  Πέρα από τον εγκλεισμό, τί σου αποδίδει συνολικότερα, γιατί όταν ο άλλος αποφυλακίζεται, ξαναγυρίσει στο έγκλημα, ξαναγυρίσει στη χρήση, ξανά πίσω θα τον κυνηγήσει η αστυνομία, επιβάρυνση του συστήματος υγείας, επιβάρυνση του συστήματος ποινικής δικαιοσύνης, συνεχώς το κόστος ανεβαίνει.

Για τον πληθυσμό των εξαρτημένων που είναι στο σωφρονιστικό σύστημα και όχι μόνο, τί ξέρουμε, ότι πρέπει να δουλέψουμε σε κάποιους τομείς.  Αυτή είναι μια πολύ βασική αρχή, δηλαδή σε σχέση με τα προβλήματα πρέπει να δούμε τί κάνουμε σε σχέση με τα προβλήματα σωματικής υγείας, εκτός από την εξάρτηση, ψυχικής υγείας, της απασχόλησης, εκπαίδευσης, νομικά θέματα, HIV, ηπατίτιδες, οικογενειακή κατάσταση, επαγγελματική κατάρτιση, στέγαση, διατροφή, οικονομική στήριξη.  Όταν θέλουμε να βοηθήσουμε κάποιους που έχουν εμπλακεί στην εξάρτηση και στην παραβατική συμπεριφορά, θα πρέπει να βρούμε κάποιους τρόπους να τους υποστηρίξουμε.  Να δούμε, δηλαδή, ποιες είναι οι ανάγκες τους, να κάνουμε μια εκτίμηση των αναγκών τους, να κάνουμε ένα θεραπευτικό σχεδιασμό, να στοχεύσουμε στην αποχή από τη χρήση των ουσιών, την παραβατική συμπεριφορά, να τους υποστηρίξουμε έστω και φαρμακευτικά, αν χρειαστεί κάποια στιγμή στην πρώτη φάση, και σιγά-σιγά να τους βοηθήσουμε να ενταχθούν στην κοινωνία, δηλαδή το σημαντικό είναι το συνεχές της φροντίδας, να βλέπουμε τις δομές εκτός από ένα συγκεκριμένο κατάστημα και μέσα στην κοινωνία.

Αυτή είναι περίπου η πρόταση που κάνει το ΚΕΘΕΑ περίπου, γιατί θα πω ποιες θα είναι οι αλλαγές τώρα.  Σε πλήρη ανάπτυξη, δηλαδή η ιδέα είναι στα Δικαστήρια Ανηλίκων Αθήνας, στα Δικαστήρια Ανηλίκων Πειραιά, Θεσσαλονίκης, σε Δικαστήρια Ανηλίκων, όταν μιλάμε για 21-25 δεν περνούν από Δικαστήρια Ανηλίκων, ή και σε καταστήματα κράτησης ενηλίκων ή ανηλίκων, αυτοί που θέλουν, θα μπορούσαν εφόσον το επιθυμούν, όταν συλληφθούν να υποβάλουν ένα αίτημα, να πάνε να κάνουν θεραπεία αντί να πάνε φυλακή, ή αν είναι φυλακή να βγουν με περιοριστικούς όρους για να πάνε στο συγκεκριμένο, όχι μεταγωγή.  Συλλαμβάνεται κάποιος, οδηγείται στον Εισαγγελέα και στον Ανακριτή, θα μπορούσε να ληφθεί μια τέτοια απόφαση, και όχι για παράβαση μόνο για τα ναρκωτικά, γιατί συνήθως αν είναι μόνο για τα ναρκωτικά δεν μπαίνει κανείς μέσα, μπαίνει για τις άλλες παραβάσεις, για κάποιες κλοπές, για εμπορεία κ.λπ., σοβαρότερες παραβάσεις.  Αυτό θα έδινε τη δυνατότητα, σε αυτήν τη φάση, να προετοιμαστούν κάπως κάποιοι άνθρωποι, είτε στα Δικαστήρια αν υπάρχουν δομές ή να δημιουργηθούν στα Δικαστήρια, ή στις φυλακές εφόσον υπάρχουν προγράμματα συμβουλευτικής.  Αυτό είναι ένα δίκτυο που θα μπορούσε κάποιος να αξιοποιήσει, για παράδειγμα στα Δικαστήρια Ανηλίκων της Αθήνας έχουμε αυτή τη στιγμή συμβουλευτικό σταθμό, ο Τάκης ο Χαλδαίος είναι υπεύθυνος αυτού του συμβουλευτικού σταθμού.  Θα μπορούσε να συνεργάζεται και αντί να πάει κάποιος στο ΡΕΤΟ ή να πάει στη ΣΤΡΟΦΗ ή να πάει κάπου αλλού θα μπορούσε να πάει ενδεχομένως να ζητήσει αυτή τη δομή.  Να το περιγράψω και να τα πούμε συνολικά.

Επίσης, θα μπορούσε να γίνει κάτι αντίστοιχο στη Θεσσαλονίκη, θα μπορούσε να γίνει κάτι στην Ευελπίδων, δηλαδή βλέπετε ότι στην Αμερική και στην Πορτογαλία εφαρμόζεται αυτό το μοντέλο, η θεραπεία ως εναλλακτική της φυλάκισης.  Μια ομάδα με ανθρώπους βλέπουν τους ανθρώπους που έχουν συλληφθεί και δίνουν τη δυνατότητα να πάνε.  Μπορεί να πει κανείς, μα μπορεί να σηκωθεί να φύγει.  Και λοιπόν;  Ξέρετε πόσες φορές θα συλληφθούν;  Αν μπει εκεί μέσα πάλι θα ξαναβγεί.  Αν το δει κάποιος ψύχραιμα, κάποιος μπαίνοντας μέσα στο σωφρονιστικό κατάστημα θα γίνει χειρότερος.  Πολλοί από τους ανθρώπους που φτάνουν στα προγράμματα ενηλίκων, που βρίσκονται μέσα στη φυλακή, δοκίμασαν ναρκωτικά μέσα σε αυτά τα καταστήματα κράτησης, έμαθαν το έγκλημα ή έμαθαν ακόμα περισσότερα πράγματα για το έγκλημα μέσα σε αυτά και υπάρχουν έρευνες που δείχνουν ότι αν δεν υπάρχει θεραπεία και σύνδεση, θα ξαναγυρίσουν στο έγκλημα, θα ξαναγυρίσουν στα ναρκωτικά.  Άρα το να τους κρατήσει κανείς για ένα διάστημα, νομίζει ότι προστατεύει την κοινωνία.  Τη δημόσια ασφάλεια κάποιος την προστατεύει όταν κάποιος έχει προοπτικές ένταξης, όταν κάποιος έχει προοπτικές αποχής από την παραβατική συμπεριφορά, απεξάρτηση και όχι όταν τον φυλάσσει για ένα διάστημα.

Η άλλη πρόταση είναι να γίνει ένα κέντρο σωματικής αποτοξίνωσης, όπου κάποιος που έρχεται, όχι πολλών θέσεων, 20 θέσεων, κάποιος που μπορεί να έρθει να μπορεί να κάνει σωματική αποτοξίνωση, να αξιοποιηθεί δηλαδή ένα κτίριο, να κάνει σωματική αποτοξίνωση για ένα μικρό χρονικό διάστημα, γύρω στις 20 μέρες, με ή χωρίς φαρμακευτική στήριξη, και μετά να περνάει στη φάση προετοιμασίας, στο κέντρο προετοιμασίας, που είναι λίγο μεγαλύτερο, προκειμένου να πάει σε μία από τις κοινότητες.  Το κέντρο σωματικής αποτοξίνωσης είναι σημαντικό, δεν υπάρχει κέντρο σωματικής αποτοξίνωσης αυτή τη στιγμή στο πλαίσιο του συστήματος ποινικής δικαιοσύνης.  Είναι μία πολύ σοβαρή έλλειψη.  Επίσης, αφού προετοιμαστεί κάποιος κατάλληλα, αφού έχουν γίνει βασικές εξετάσεις στο κέντρο σωματικής αποτοξίνωσης, μπορεί να παραπεμφθεί σε κάποια από τις κοινότητες.

Τί συμβαίνει εδώ τώρα.  Μία θεραπευτική κοινότητα απεξάρτησης νέων 17-21 ετών, δυναμικότητας 50 ατόμων, είναι μεγάλη η δυναμικότητα, θα έλεγε κάποιος ας είναι μικρότερης δυναμικότητας.  Ενδεχομένως θα μπορούσε να είναι και μικρότερης δυναμικότητας, να είναι 40 ατόμων ή 30 ατόμων κ.λπ.  Υπάρχουν άλλες δύο θεραπευτικές κοινότητες 21-25 ετών και άλλη μία πάλι 50…, αυτά μπορεί να είναι τρία διαφορετικά μοντέλα τα οποία μπορεί να τα λειτουργεί ο ίδιος φορέας ή διαφορετικοί φορείς.  Δεν είναι απαραίτητο, μπορεί να ανήκουν στο Υπουργείο Δικαιοσύνης, μπορεί το ένα να το λειτουργεί το ΚΕΘΕΑ, το άλλο να το λειτουργεί το Ψυχιατρικό Νοσοκομείο Θεσσαλονίκης ή ένας άλλος φορέας, το άλλο το ίδιο το Υπουργείο Δικαιοσύνης, δηλαδή δίνει τη δυνατότητα για λειτουργία ανεξάρτητων προγραμμάτων, ενδεχομένως μιας διαφορετικής προσέγγισης, το ένα μπορεί να είναι πιο επικεντρωμένο στην εκπαίδευση, στην οικογένεια κ.λπ., και δεν είναι απαραίτητο όλο αυτό να λειτουργήσει ως ένα ενιαίο πράγμα.  Βασική όμως προϋπόθεση για τη λειτουργία αυτών των μονάδων απεξάρτησης είναι η συνέχεια της φροντίδας.  Δηλαδή οπωσδήποτε να προβλεφθούν τουλάχιστον δυο κέντρα επανένταξης μετά την αποφυλάκιση.  Δεν είναι δυνατόν, αναφέρθηκε στην έρευνα, αναφέρεται στη διεθνή εμπειρία, και στην κλινική πρακτική και στην έρευνα, αν δε συνεχιστεί η φροντίδα μετά την αποφυλάκιση, ο κίνδυνος της υποτροπής είναι αυξημένος.  Με αυτήν την έννοια, τα κέντρα υποδοχής και επανένταξης με ξενώνα είναι απολύτως απαραίτητα.  Δηλαδή αυτά μπορεί να βοηθήσουν λίγο στην υποστήριξη, στο να βρει σπίτι, να βρει κάποιος δουλειά, σιγά-σιγά να επιλύσει τις νομικές του εκκρεμότητες, να ενταχθεί στην κοινωνία.  Όταν, λοιπόν, βλέπουμε την Κασσάνδρα, δεν μπορούμε να τη δούμε αποκομμένη από το τι συμβαίνει στο υπόλοιπο σύστημα απονομής ποινικής δικαιοσύνης ή και χωρίς τη συνέχειά της.  Δεν μπορούμε να φτιάξουμε ένα κέντρο που θα είναι μόνο εκεί και δε θα συνδέεται με την κοινωνία.  Αν αυτό γίνει, θα αποτύχει.  Στον Ελαιώνα πέρασαν αρκετά χρόνια μέχρι να γίνει αποδεκτό να υπάρχει ένα κέντρο επανένταξης, ένα διαμέρισμα δηλαδή που οι άνθρωποι που αποφυλακίζονται να πηγαίνουν εκεί και να συνεχίζουν τη θεραπευτική τους φροντίδα.  Τώρα έχει βρεθεί, μου φαίνεται τα δύο τελευταία χρόνια, βρέθηκε ένα διαμέρισμα που λειτουργούν κάπως.  Δέκα χρόνια μετά.

Τώρα, θα έλεγε κανείς, μα, αυτό είναι πολύ μεγαλεπήβολο.  Ναι, αυτό είναι ένα σχέδιο σε πλήρη ανάπτυξη, είναι μεγαλεπήβολο και θα μπορούσε να γίνει.  Θα μπορούσε να γίνει κάτι πιο απλό.  Δεν υπάρχουν χρήματα.  Θα μπορούσε να γίνει αυτή η ανάπτυξη σε μία πενταετία, για πολλούς λόγους, για οικονομικούς λόγους, για νομικούς λόγους, για κοινωνικούς λόγους.  Δηλαδή η πρώτη φάση, γιατί θα υπάρχουν και αντιδράσεις, είναι να λειτουργήσουν κάποια προγράμματα στα Δικαστήρια Ανηλίκων ενδεχομένως που λειτουργούν αυτή τη στιγμή και να παραπέμπουν και να λειτουργήσει η πρώτη δομή, 17-21 ετών.  Αλλά να προβλέπεται και η δυνατότητα, άρα για ένα διάστημα από τον πρώτο μέχρι τον τρίτο χρόνο να ξεκινήσει αυτή η δομή.  Με λίγο προσωπικό, όχι πού προσωπικό, που αφορά τους νεαρούς ενήλικες.  Και αυτό γιατί;  Γιατί ενδεχομένως να υπάρξουν και αντιδράσεις.  Καλά, θα πει κάποιος στη Βουλή, να βγαίνει ένας ανήλικος, αλλά 22, 25 ή οτιδήποτε;  Από τη στιγμή που προβλέπει και ο Κώδικας ότι κάποιος που ενηλικιώνεται μπορεί να συνεχίζει στο ίδιο πλαίσιο, ανοίγουν και οι υπόλοιπες δομές.

Όσο αφορά τα κέντρα υποδοχής και επανένταξης, τα κέντρα στα Δικαστήρια μπορούν να αξιοποιηθούν σε μία πρώτη φάση τα υπάρχοντα, μπορεί να είναι του ΚΕΘΕΑ, μπορεί να είναι άλλων φορέων, που μπορούν να βοηθήσουν αυτούς τους ανθρώπους και να πάνε προς την κατεύθυνση αυτή, αλλά και να πάνε να βοηθηθούν στην επανένταξή τους.  Στη δεύτερη φάση θα δημιουργηθεί η θεραπευτική κοινότητα, η δεύτερη φάση των ενηλίκων, 21-25 κ.λπ., και στην τρίτη φάση μπορεί να λειτουργήσει όλο το σύστημα με την ανάπτυξη και στα υπόλοιπα καταστήματα και στα κέντρα επανένταξης.  Αυτό είναι ένα μοντέλο, σας το λέω πολύ σύντομα, σταδιακής ανάπτυξης.  Σημαντικό, κέντρο εκπαίδευσης πρακτικής άσκησης στελεχών, δεν υπάρχει προσωπικό.  Να δοθεί η δυνατότητα, και προσφέρεται, και από τις εγκαταστάσεις και από το Sunny, εννοώ την παραλία της Χαλκιδικής, φοιτητές της Νομικής, φοιτητές της Ψυχολογίας, της Κοινωνικής Εργασίας, να μπορούν να κάνουν έρευνα, να μπορούν να κάνουν διδακτορικό ή μεταδιδακτορικό, να μπορούν να κάνουν κλινική πρακτική, να συνδεθεί δηλαδή το συγκεκριμένο κέντρο, να τους προσφέρει φιλοξενία, για ένα χρονικό διάστημα να μείνουν και να υποστηρίζουν το συγκεκριμένο κέντρο.  Μπορεί να αποτελέσει ένα πρότυπο κέντρο εκπαίδευσης, έρευνας και πρακτικής.  Υπάρχουν πολλά νέα παιδιά που θα ήθελαν να το κάνουν αυτό, υπάρχουν πολλοί νέοι άνθρωποι που θέλουν να προσφέρουν, να εξελιχθούν επαγγελματικά και στο διάστημα που δε βρίσκουν δουλειά θα μπορούσαν κάλλιστα να απασχοληθούν στο συγκεκριμένο κέντρο.  Προσφέρεται το κέντρο γιατί δεν είναι ένα τόσο κλειστό σύστημα, μπορεί να γίνει.

Η στελέχωση.  Έχουμε περιγράψει τη στελέχωση με περιγραφή θέσεων εργασίας κ.λπ., μπορεί να γίνει με ανθρώπους που ανήκουν σε διαφορετικές ειδικότητες, σε μια διεπιστημονική ομάδα μπορεί να υπάρχουν ψυχολόγοι, ψυχίατροι, κοινωνικοί λειτουργοί, απόφοιτοι θεραπευτικών προγραμμάτων.

Πολύ σύντομα σας δείχνω πώς μπορεί να γίνει, πώς μπορεί να αξιοποιηθούν τα κτίρια, για να προχωρήσουμε, στην πρώτη φάση, δηλαδή η έναρξη του προγράμματος, έχει κάνει μια πολύ καλή μελέτη, αναλυτική μελέτη η Μαρία η Βλαχιώτη, που είναι η αρχιτέκτονας του ΚΕΘΕΑ για το πώς θα είναι οι κατόψεις, αυτά δεν είναι αναλυτικά, είναι τα γενικά, θα μπορούσαμε να ξεκινήσουμε με αυτά τα τρία κτίρια, αυτό είναι πολύ σημαντικό, χωρίς μεγάλο κόστος.  Και πώς θα μπορούσε να γίνει αυτό πρακτικά;  Το είπε ο αρχιφύλακας που είναι στις αγροτικές φυλακές ή δε θυμάμαι, κάποιος άλλος, να αξιοποιηθεί το παράρτημα του Ξενοφώντα, να έρθουν κάποιες ειδικότητες, 20-25 άτομα, να ξεκινήσει η προετοιμασία των χώρων, μπογιατζήδες, υδραυλικοί κ.λπ., δηλαδή τις βλάβες που έχουν υποστεί οι κτιριακές εγκαταστάσεις να τις αποκαταστήσουν, ενώ παράλληλα θα δούμε τι μπορεί να γίνει με ένα γενικότερο πρόγραμμα.  Στη δεύτερη φάση θα δείτε ότι αξιοποιούνται δύο σπιτάκια ακόμη και γίνεται η θεραπευτική κοινότητα ενηλίκων που είπαμε.  Στην τρίτη φάση και οι επόμενες κτιριακές εγκαταστάσεις, ενώ το κέντρο σε πλήρη ανάπτυξη μπορεί να λειτουργήσει ως εξής, αυτή είναι σημαντική αλλαγή σε σχέση με τον αρχικό σχεδιασμό, κρατάμε τα κτίρια που έχουν αυτή τη στιγμή φτιαχτεί, δε φτιάχνουμε άλλα κτίρια, αυτό που γίνεται είναι το εξής.  Φτιάχνεται κάποιος λαχανόκηπος, φτιάχνονται κάποια φωτοβολταϊκά για να μπορέσουν να δώσουν ενέργεια στο κτίριο, άρα δε χρειαζόμαστε μεγάλα έργα κ.λπ., προσπαθούμε να αξιοποιήσουμε δηλαδή τις δυνατότητες που έχει το συγκεκριμένο κέντρο, γίνονται κάποια γήπεδα μπάσκετ, εδώ στο τείχος γίνεται μία δεντροφύτευση, να μη φαίνεται τουλάχιστον από μέσα, γιατί η εικόνα του τείχους σου δημιουργεί την αίσθηση του εγκλεισμού και την παρόρμηση να σηκωθείς να φύγεις.

Όλο αυτό το πρόγραμμα, έχει γίνει ένας προϋπολογισμός που σε πλήρη ανάπτυξη θα ήταν 3.500.000 Ευρώ, για την κάθε μονάδα υπάρχει ένας ξεχωριστός προϋπολογισμός που μπορεί να είναι χαμηλός, άρα μπορεί το Υπουργείο Δικαιοσύνης να επιλέξει από πού θα ξεκινήσει, πώς θα πάει, με ποιους θα συνεργαστεί και τι θα κάνει.  Σας ευχαριστώ πολύ.

Τόνια ΤζαννετάκηΕυχαριστούμε πολύ τον κύριο Πουλόπουλο, αυτά είναι καλά νέα σε μια δύσκολη εποχή, με την έννοια ότι είναι σκέψεις και σχέδια για ανάπτυξη, για δημιουργικές κινήσεις και κυρίως για την αξιοποίηση ευκαιριών που έχουν μείνει για χρόνια ανεκμετάλλευτες.  Πολύ σύντομα, κάποια γενικά συμπεράσματα, τα οποία προκύπτουν κατά τη γνώμη μου αβίαστα από τα όσα μέχρι τώρα ειπώθηκαν και μετά δύο λόγια για την ιστορία του Κέντρου Απεξάρτησης της Κασσάνδρας, και δεν ξέρω αν έχετε αντοχές και θα θέλατε κάποια συζήτηση ή όχι.

Το πρώτο γενικό συμπέρασμα είναι το γνωστό και χιλιοειπωμένο ότι οι υπάρχουσες συνθήκες στα καταστήματα κράτησης ανηλίκων είναι απολύτως ακατάλληλες για εφήβους και νεαρούς ενήλικες.  Όπως χαρακτηριστικά το έθεσε μία κρατούμενη «Χειρότερη θα γίνω εδώ μέσα».  Το δεύτερο συμπέρασμα είναι ότι ο εγκλεισμός ανηλίκων αποτελεί την κύρια απάντηση της πολιτείας στα οξυμένα κοινωνικά-οικονομικά προβλήματα τα οποία εκπροσωπούν στις μέρες μας οι μετανάστες και άλλες περιθωριοποιημένες ομάδες πληθυσμού.  Η πολιτεία δεν μπορεί βεβαίως παρά να απαντήσει στο έγκλημα με τους διωκτικούς και τους τιμωρητικούς της μηχανισμούς. Το πρόβλημα ωστόσο είναι ότι η απάντησή της εξαντλείται εν πολλοίς στην καταστολή, αντί να συνδέεται, όπως θα όφειλε, να αλληλεπιδρά και να αλληλοτροφοδοτείται με τη γενικότερη μεταναστευτική και κοινωνική πολιτική μεταξύ άλλων.  Η ανεπάρκεια της πολιτικής στο πεδίο πρόληψης και ένταξης ανηλίκων και η επικέντρωση σχεδόν αποκλειστικά σε μία κατ’ όνομα τιμωρητική, στην ουσία αχρηστευτική, λειτουργία του συστήματος ποινικής δικαιοσύνης, είναι απολύτως αντιπαραγωγική στην περίπτωση των νέων, ανήλικων παραβατών και νέων ενήλικων.  Οξύνει τα υπάρχοντα προβλήματα και δημιουργεί νέα, και θα το βρούμε μπροστά μας αυτό.  Πολύ περισσότερο που και αυτή η ίδια η ποινική αντιμετώπιση της εγκληματικότητας ανηλίκων δε δικαιολογείται να είναι πρωτευόντως κατασταλτική, ούτε από πλευράς ειδικής πρόληψης, η οποία κυρίως, λογικά, διέπει τη μεταχείριση των ανηλίκων, αλλά ούτε και από πλευράς της αρχής της αναλογικότητας.  Η φιλοσοφία της επανένταξης ή της θεραπείας, που αποτελεί τη βάση των αναμορφωτικών και θεραπευτικών μέτρων που προβλέπει η νομοθεσία για τους ανήλικους, θα έπρεπε να προσδιορίζει σε σημαντικό βαθμό και το περιεχόμενο του βαρύτερου ποινικού σωφρονισμού, καθώς και άλλων εναλλακτικών σε αυτόν μέτρων για τους δράστες βαρύτερων εγκλημάτων.

Η πρόταση για την Κασσάνδρα υπακούει σε αυτήν ακριβώς τη λογική: της μεταχείρισης, δηλαδή, μιας διπλά ευάλωτης ομάδας (λόγω ανηλικότητας και λόγω εξάρτησης από ουσίες) με τρόπο προσαρμοσμένο στις ανάγκες της, όπου οι ανάγκες των ανηλίκων για κοινωνική ένταξη κι επανένταξη, συμπίπτουν απολύτως με τις ανάγκες του κοινωνικού συνόλου για μία κοινωνία που να αποτελείται από λειτουργικούς και χρήσιμους πολίτες.  Το πρόβλημα της Κασσάνδρας αξιοποιεί υπάρχουσες και περισσότερο ή λιγότερο αναξιοποίητες, εδώ και χρόνια, ευκαιρίες.  Αξιοποιεί, πρώτον, τις εξαιρετικά ευνοϊκές δυνατότητες που προσφέρει ο νόμος για τα ναρκωτικά για τους εξαρτημένους που παρακολουθούν κάποιο πρόγραμμα απεξάρτησης.  Αξιοποιεί, δεύτερον, τη χρηματοδότηση του ΕΣΠΑ, η οποία επιτρέπει τη δημιουργία δομών υψηλών προδιαγραφών.  Αξιοποιεί, τρίτον, ένα εν πολλοίς έτοιμο, εδώ και πολλά χρόνια, κτιριακό συγκρότημα, το οποίο παρέμενε σε αχρησία, υφιστάμενο απλώς τη φθορά του χρόνου.  Αξιοποιεί, τέταρτον, την τεχνογνωσία και τη σοβαρή οργανωτική υποδομή ειδικευμένων φορέων απεξάρτησης που, ευτυχώς, υπάρχουν στη χώρα μας.

Η τελική πρόταση για την Κασσάνδρα, την οποία ανέλυσε ο κύριος Πουλόπουλος είναι εκ πρώτης όψεως τολμηρή, με την έννοια ότι αφορά μια ανοιχτή δομή, είναι όμως χωρίς αμφιβολία η πιο ορθή από τις τρεις εναλλακτικές επιλογές, για το λόγο ότι υπόσχεται πολύ καλύτερα αποτελέσματα.  Κι ένα πρόγραμμα επανένταξης ανηλίκων ή θεραπείας εξαρτημένων αξιολογείται πρωτευόντως στη βάση της αποτελεσματικότητάς του, υπό τον όρο ότι δεν παραβιάζεται καταφανώς η αρχή της αναλογικότητας.

Τρεις τελευταίες επισημάνσεις. Πρώτον, είναι πιστεύω σωστό στην Κασσάνδρα να παραπέμπονται κυρίως ανήλικοι και νεαροί ενήλικες από τη Βόρεια Ελλάδα (θέση που υιοθετεί άλλωστε και η σχετική μελέτη). Καθώς όμως είναι πιθανό η Κασσάνδρα να παρέχει περισσότερα εχέγγυα ασφαλείας στο νου των δικαστών από τα άλλα υπάρχοντα προγράμματα θα ήταν ίσως σκόπιμο να θεσμοθετηθεί μια υποχρέωση των δικαστηρίων να παραπέμπουν τους εξαρτημένους ανήλικους στο κοντινότερο στον τόπο διαμονής τους, πρόγραμμα απεξάρτησης. Η Κασσάνδρα θα λειτουργήσει άλλωστε πιθανότατα νομιμοποιητικά για τα υπάρχοντα σήμερα στη κοινότητα προγράμματα.

Δεύτερον,  η λειτουργία της Κασσάνδρας θα καταστήσει, κατά τη γνώμη μου, πιο επιτακτική τη δημιουργία ανάλογων δομών για μη εξαρτημένους ανήλικους, δομών προσαρμοσμένων στις ιδιαιτερότητες της εφηβικής ηλικίας.  Η μεγαλύτερη ευκολία με την οποία δημιουργείται ένα εξειδικευμένο πρόγραμμα για εξαρτημένους ανήλικους, από ότι για ανήλικους γενικά, έχει να κάνει με τη σαφέστερη οριοθέτηση του προβλήματος, στην πρώτη περίπτωση, την ύπαρξη φορέων που έχουν την αναγκαία για αυτό τεχνογνωσία και οργανωτική υποδομή, τους φόβους του κοινού για τα ναρκωτικά. Οι αρχές της αναλογικότητας και της ισότητας υπαγορεύουν ωστόσο τον προσανατολισμό των προσπαθειών μας στην κατεύθυνση διασφάλισης ενός λιγότερο βλαπτικού και ει δυνατόν θετικού πλαισίου και για τους υπόλοιπους ανήλικους δράστες.  Σε σχέση με αυτό είχε γίνει κάποια διερεύνηση, και εδώ θα ήθελα να αναφερθώ στον Περικλή Παπανδρέου με τον οποίο είχαμε δουλέψει μαζί για το σκοπό αυτό  όπως και με τη Μαρία Αναγνωστάκη, στα πλαίσια μιας πρότασης για το ΚΕΣΑΘΕΑ, και είχαμε σε πρώτη φάση καταλήξει ότι ίσως το ένα από τα δύο κτίρια της αγροτικής φυλακής της Κασσαβέτειας, το οποίο ήδη χρησιμοποιείται για ανήλικους και νεαρούς ενήλικες, θα μπορούσε να διαμορφωθεί κατάλληλα προκειμένου να φιλοξενήσει αποκλειστικά τους ανήλικους 15-18 ετών, αξιοποιώντας το μεγαλύτερο χώρο, ελευθερία και δυνατότητες για δραστηριότητες που δυνητικά  προσφέρει μια αγροτική φυλακή.

Κλείνοντας, θα ήθελα να πω ότι εμένα προσωπικά μου δίνει ιδιαίτερη χαρά η σημερινή Ημερίδα και οι πρόσφατες εξελίξεις σχετικά με την Κασσάνδρα. Και τούτο επειδή η προσπάθεια υλοποίησης ενός προγράμματος απεξάρτησης στη περιοχή αυτή είχε ξεκινήσει αρκετά χρόνια πριν. Σε μια επίσκεψη το 2007 με το ΚΕΣΦ (Κεντρικό Επιστημονικό Συμβούλιο Φυλακών) στην αγροτική φυλακή της Κασσάνδρας επισκεφθήκαμε και το κέντρο απεξάρτησης, η κτιριακή υποδομή του οποίου είχε ήδη τη σημερινή της μορφή. Τα κτίρια ήταν έτοιμα, «με όλες τις ανέσεις», με τα φωτιστικά τοποθετημένα στη θέση τους, κτίρια έτοιμα πλην όμως έρημα και αναξιοποίητα. Η εικόνα αυτή μας προβλημάτισε έντονα. Ακολούθησε δεύτερη επίσκεψη και συνεργασία με το ΚΕΘΕΑ και τη Θέμιδα για τη διερεύνηση της δυνατότητας πιλοτικής εφαρμογής ενός προγράμματος απεξάρτησης με τη χρήση δύο μόνον από τους υπάρχοντες οικίσκους. Ο τότε Υπουργός Δικαιοσύνης, Αν.Παπαληγούρας, διέκειτο θετικά στην ιδέα. Το κύριο ζήτημα ήταν η κάλυψη του (περιορισμένου για τις ανάγκες ενός πιλοτικού προγράμματος) κόστους. Είναι πολύ πιθανόν το πρόγραμμα να είχε ξεκινήσει τότε αν δεν είχε μεσολαβήσει η αλλαγή στην πολιτική ηγεσία του Υπουργείου το φθινόπωρο του 2007. Το ότι πέντε χρόνια αργότερα προσβλέπουμε μετά λόγου στη λειτουργία ενός ολοκληρωμένου πλέον προγράμματος απεξάρτησης αποτελεί, παρά τη σημαντική απώλεια χρόνου και ευκαιριών, μια ιδιαίτερα θετική εξέλιξη.

Ευχαριστώ πολύ.  Ερωτήσεις.

(…):  Απλά μία ερώτηση, μία διευκρίνηση μάλλον θα ήθελα να κάνετε, σε ό,τι αφορά την ομάδα των ατόμων που θα είναι στην Κασσάνδρα, όταν λέμε ότι παιδιά θα παρακολουθήσουν θεραπευτικό πρόγραμμα, είναι παιδιά που τους έχει επιβληθεί από το Δικαστήριο Ανηλίκων το μέτρο του να παρακολουθήσουν κάποιο θεραπευτικό πρόγραμμα ή επίσης εντάσσετε παιδιά ηλικίας μετά των 15 ετών που τους έχει επιβληθεί παρακολούθηση στα θεραπευτικά προγράμματα σε συνδυασμό με τον ποινικό σωφρονισμό;  Ξέρουμε ότι στον Κώδικα, ηλικίας από 13 έως 15, επιβάλλονται αναμορφωτικά μέτρα ή και θεραπευτικά.  Θα έχουμε και αυτή την ομάδα των παιδιών;  Αυτό ρωτάω, γιατί είπατε Δικαστήριο Ανηλίκων.

(…):  Όχι.

(…):  Άρα μιλάμε για ηλικίας 15 ετών, που τους έχει επιβληθεί ή θεραπευτικό μεμονωμένα πρόγραμμα να παρακολουθήσουν ή συνδυαστικά ποινικός σωφρονισμός και θεραπευτικό.  Αυτό ήθελα να μου πείτε.  Ο ποινικός σωφρονισμός πάλι υποδηλώνει την έννοια του εγκλεισμού, πώς είναι δυνατόν, δεν θα πρέπει να υπάρχει κάποια αλλαγή στο νομοθετικό πλαίσιο;

Χαράλαμπος Πουλόπουλος:  Μα το πρωί ο κύριος Παρασκευόπουλος σ’ αυτό αναφέρθηκε, ότι πρέπει…, σ’ αυτό αναφέρθηκε, αυτή ήταν η εισήγησή του, ότι πρέπει να υπάρξει αλλαγή στο θεσμικό πλαίσιο για να λειτουργήσει.

(…):  Εγώ απλώς θέλω να επισημάνω και να βάλω στην κουβέντα το εξής, μετά το νέο νόμο του 2010, ανήλικοι που δικάζονται πριν τη συμπλήρωση του 18ου έτους ή νεαροί ενήλικες που δικάζονται μετά τη συμπλήρωση του 18ου έτους έχοντας όμως διαπράξει το αδίκημα πριν τα 18, όλοι αυτοί εμπίπτουν στην αρμοδιότητα του Δικαστηρίου Ανηλίκων, σ’ αυτούς επιφυλάσσεται εγκλεισμός οποιασδήποτε μορφής για ελάχιστες παραβάσεις, δηλαδή θα πρέπει να είναι κατ’ επάγγελμα διακίνηση ναρκωτικών ή εγκλήματα βίας και όλα αυτά να έχουν διαπραχθεί μετά το 15ο έτος κ.λπ.  Εξακολουθούμε να έχουμε ένα πολύ μεγάλο κενό για παιδιά στα οποία επιβάλλονται αναμορφωτικά μέτρα, και όταν λέω παιδιά, εννοώ πλέον μέχρι το 25ο –γιατί μέχρι το 25ο επιβάλλονται αναμορφωτικά, αρκεί να έχει διαπραχθεί το αδίκημα πριν το 18ο– τα οποία στερούνται όλων των κοινωνικών και προσωπικών όρων του να παρακολουθήσουν ένα πρόγραμμα στην κοινότητα, γιατί δεν έχουν υποστηρικτικό πλαίσιο, γιατί υπάρχουν δυσλειτουργικά οικογενειακά πλαίσια κ.λπ., δηλαδή αυτά τα παιδιά χρειάζονται *** διαμονή στην κοινότητα, και τελικά κάτι ανάμεσα στο ανοιχτό ημερήσιο πρόγραμμα και στην κλειστή δομή, μέχρι στιγμής δεν υπάρχει, δεν προσφέρεται.  Οι Υπηρεσίες Επιμελητών στις οποίες υπηρετώ δυσκολεύονται πάρα πολύ να ανταπεξέλθουν σε αυτά τα περιστατικά που αποτελούν και την πλειονότητα των περιστατικών που καλούμαστε να διαχειριστούμε.

Τόνια ΤζαννετάκηΘα μπορούσε κανείς να πει ότι  αυτή είναι «αυτονόητη πελατεία» της Κασσάνδρας, αν και μπορεί κανείς αυτό να το αμφισβητήσει.

(…):  Μάλλον όχι, γιατί η Κασσάνδρα απευθύνεται σε άτομα στα οποία δυνάμει επιβάλλονται ποινές εγκλεισμού.  Για όλη αυτήν την κατηγορία που εκφεύγει, ευτυχώς, αυτής της μεταχείρισης, εξακολουθούμε να έχουμε ***  Αυτό το βάζω στην κουβέντα, γιατί έρχεται αυτό το σχέδιο να μας υπενθυμίσει το σχέδιο της μονάδας μέριμνας σε ένα πολύ κρίσιμο κομμάτι, και αξίζουν πραγματικά συγχαρητήρια για τη μελέτη και την οργανωτική και *** σε όλα τα επίπεδα, αυτό όμως είναι κάτι που παραμένει ακάλυπτο, και θα πρέπει να το δούμε ίσως σε δεύτερο χρόνο, μέσα από κάποιον άλλον προγραμματισμό.

Χαράλαμπος Πουλόπουλος:  Να απαντήσω κάτι.  Σ’ αυτό που αναφέρεται η Πάρη, είναι τί θα γίνει με τους ανήλικους παραβάτες συνολικά.  Εμείς κάνουμε μια μελέτη για το συγκεκριμένο κέντρο, όχι συνολικά για τους ανήλικους παραβάτες.  Δηλαδή οι προτάσεις που αφορούν την αντιμετώπιση των ανηλίκων παραβατών μπορεί να είναι μία πρόταση αυτή που αναφέρθηκες εσύ, η άλλη που αναφέρθηκε η Τόνια, άλλα μέτρα ενδεχομένως, και νομίζω ότι αυτό είναι το κρίσιμο και αυτός ήταν και ο ρόλος του ΚΕΣΑΘΕΑ, να προτείνει θεσμικές αλλαγές αλλά και οργανωτικές αλλαγές και θεραπευτικές αλλαγές στην αντιμετώπιση των ανηλίκων, που δεν έχει γίνει, υπάρχει ένα κενό μέχρι σήμερα.  Όμως ο δικός μας ο ρόλος αφορούσε την Κασσάνδρα.  Είναι σε εξέλιξη από ό,τι ξέρω ένας διαγωνισμός του Υπουργείου Δικαιοσύνης που αφορά αυτό ακριβώς το θέμα, το πώς θα οργανωθεί το ΚΕΣΑΘΕΑ, πώς θα οργανωθούν οι μονάδες μέριμνας, στα δικαστήρια ή οτιδήποτε, συνολικότερα.

Η συγκεκριμένη πρόταση αφορούσε μόνο το συγκεκριμένο κέντρο, με τον περιοριστικό όρο των ανηλίκων πάλι, διότι όπως ξέρετε, αν έλεγε κάποιος, τι θα μπορούσαν να γίνουν οι εγκαταστάσεις της Κασσάνδρας Χαλκιδικής είναι ένα τελείως διαφορετικό θέμα, ενδεχομένως, θα μπορούσαν να αξιοποιηθούν κάπως καλύτερα –και εκτός Υπουργείου Δικαιοσύνης εννοώ.  Σύμφωνοι;  Αλλά υπάρχουν κάποιοι περιορισμοί.  Οι συγκεκριμένες εγκαταστάσεις χρηματοδοτήθηκαν από την Ευρωπαϊκή Ένωση δύο φορές για κέντρο απεξάρτησης.  Δεν μπορούν να χρηματοδοτηθούν άλλη φορά για ενήλικες, παρά μόνο για ανήλικους, αν θέλουν να λειτουργήσουν κ.λπ.  Άρα, αυτός ο περιορισμός είναι πάρα πολύ σοβαρός.  Επίσης είναι πολύ, όπως είπαμε, πολύ μεγάλος ο χώρος, δηλαδή στη μέση του πουθενά έγινε μια τεράστια επένδυση.  Το δίλημμα είναι αν αυτή η επένδυση που έκανε το ελληνικό κράτος θα αφεθεί ή θα συνεχίσει και αυτό είναι θέμα πολιτικής απόφασης.

(…):  Μία υποσημείωση απλώς, θα ήταν σκόπιμο αυτοί οι συμβουλευτικοί σταθμοί που αυτή τη στιγμή λειτουργούν κοντά στα Δικαστήρια Ανηλίκων και τις Υπηρεσίες *** να διασυνδεθούν με τις Εισαγγελίες και τα Ανακριτικά Γραφεία.  Στους ανηλίκους δεν υπάρχει αυτόφωρη διαδικασία ως διαδικασία εκδίκασης.  Άρα πού τον συναντάμε το νεαρό και τον κατευθύνουμε σε τέτοιες δομές;  Στο στάδιο της σύλληψης, στο στάδιο της παραπομπής του στον Εισαγγελέα και στο στάδιο της παραπομπής του στον Ανακριτή.  Στα δικαστήρια πια είναι πολύ αργά, τα περισσότερα παιδιά, επειδή και η προσωρινή κράτηση προβλέπεται για πολύ μικρό διάστημα για ελάχιστες των περιπτώσεων, δεν παρουσιάζονται καν στα δικαστήριά τους, κι αυτό ήθελα να το πω και νωρίτερα.  Δηλαδή η περιγραφή που αφορά σε αυτόν τον πληθυσμό και στα χαρακτηριστικά του, αν μιλάμε για παιδιά τα οποία δικάζονται στο Δικαστήριο Ανηλίκων, αφορά και παιδιά που ουδέποτε εμφανίστηκαν να δικαστούν, δηλαδή τους αφαιρέθηκε στην πραγματικότητα ο πρώτος βαθμός εκδίκασης, δικάστηκαν ερήμην και στη συνέχεια συνελήφθησαν με ένα ένταλμα σύλληψης που τους οδήγησε κατευθείαν στη φυλακή.  Αυτό έχει πολύ μεγάλη αξία να ειπωθεί, όπως και η ανάγκη να τους εξασφαλίζεται ο δεύτερος βαθμός εκδίκασης, ακόμα και αν το ένδικο μέσο ασκείται ***  Μεγάλο κομμάτι του πληθυσμού που είδατε στις έρευνές σας είναι σε αυτήν την κατηγορία.

Κάτι τελευταίο, για να μη μονοπωλώ, σε αυτά τα 400 παιδιά, εδώ υπάρχουν και συνάδελφοι από τα ειδικά καταστήματα κράτησης, οι ανήλικοι-ανήλικοι δεν ξεπερνούν το 10% νομίζω.  Αυτό πρέπει να το λέμε, για να μη δημιουργούνται και λάθος εντυπώσεις.  Ευχαριστώ πολύ.

Τόνια ΤζαννετάκηΤο θέμα του προσδιορισμού επομένως των ομάδων των ανηλίκων, οι οποίοι θα πρέπει κατά προτεραιότητα να θεωρηθούν ως κατάλληλοι για την Κασσάνδρα είναι ένα θέμα για το οποίο υπάρχουν σκέψεις αλλά το οποίο θέλει ακόμα πολλή δουλειά, έτσι δεν είναι;  Αυτό είναι πολύ σημαντικό.  Ναι, κύριε Χαλδαίε.

Χαλδαίος:  Αυτό ήθελα να πω, γι’ αυτό είναι σημαντικό να υπάρχει *** και από Δικαστήριο Ανηλίκων, όπως παρουσιάστηκε στο τέλος ***

(…):  Μα ο περισσότερος πληθυσμός είναι μεταίχμιο…

Χαλδαίος:  Ο μεγαλύτερος πληθυσμός αφορά άτομα, το είπα και νωρίτερα, ότι ο μεγαλύτερος πληθυσμός αφορά άτομα που είναι από 18 χρονών και πάνω, και δικάζονται από 18 χρονών και πάνω, αλλά έχουν τελέσει και το αδίκημα από 18 χρονών και πάνω, οπότε πηγαίνουν σε Δικαστήριο Ανηλίκων, αλλά καταλήγουν σε κατάστημα κράτησης νέων.

(…):  Ναι, εδώ βέβαια θα πρέπει να επαναφέρουμε το ζήτημα της διακριτής κράτησης των ανηλίκων-ανηλίκων από των νεαρών ενηλίκων, το οποίο μπαίνει πάρα πολλά χρόνια και από το Συνήγορο *** και από εμάς, και μπορεί να αναφερθεί ξανά σε αυτήν τη συζήτηση.

Τόνια ΤζαννετάκηΝαι, και το οποίο δεν είναι τόσο δύσκολο, δηλαδή να επαναλάβουμε το για ποια νούμερα μιλάμε, μιλάμε για λιγότερους από 50 ανθρώπους, έτσι δεν είναι;

(…):  Ναι όμως οι ανήλικες φτάνουν να κρατούνται μαζί με τις ενήλικες γυναίκες.  Κάποτε υπήρχε και μία πρόβλεψη να κρατούνται στην πτέρυγα μητέρων.  Πρόσφατα περιστατικά που διαχειριστήκαμε στις Υπηρεσίες, κρατούνταν σε θαλάμους μαζί με ενήλικες γυναίκες.

Τόνια ΤζαννετάκηΆλλη ερώτηση;

(…):  *** τα αποτελέσματα της πιλοτικής έρευνας στις εστιασμένες ομαδικά συνεντεύξεις *** στο προσωπικό, καλώς φαντάζομαι ότι δεν εντάσσεται στο προσωπικό, αφαιρέσατε τους Εισαγγελείς ανηλίκων.  Ήθελα να ρωτήσω, σε σχέση με τα αποτελέσματα της ίδιας της έρευνας για τη μεροληψία των αποφάσεων, για τον τρόπο αντίδρασης του επίσημου πια κοινωνικού ελέγχου, αν θα είχε ένα νόημα να είχαμε σε αυτές τις συνεντεύξεις και τους Εισαγγελείς, για να μπορέσουμε να έχουμε το Δικαστήριο τι ***

Γεράσιμος Παπαναστασάτος:  Ναι.  Θα ήταν πιο πλήρες, και έχετε δίκιο.  Απλώς εμείς είδαμε τον κόσμο που είναι μέσα από τα τείχη και πήραμε τη γνώμη των ανθρώπων που άκουσαν την πόρτα να κλειδώνει πίσω τους.  Οι ίδιοι δε συμπεριέλαβαν όλο το μηχανισμό δίωξης που προηγήθηκε της κράτησης.  Με κάποιο τρόπο εστίασαν και εκείνοι, συνόδευσαν ουσιαστικά τη μεθοδολογία τη δική μας, συνόδευσαν με κάποιο τρόπο τη διερεύνηση όπως είχε σχεδιαστεί.  Δεν ακούστηκαν, τουλάχιστον στις συνεντεύξεις τις οποίες διενεργήσαμε, ούτε στοιχεία τα οποία αφορούσαν την αστυνομία, ούτε τον ανακριτή, ούτε την εισαγγελία, ούτε το δικαστήριο σε γενικές γραμμές.  Εκείνο το οποίο ακούστηκε, και ακούστηκε με πάρα πολλή καθαρότητα, είναι ότι άμα είσαι Αλβανός, θα φας μεγαλύτερη ποινή.  Ακριβώς έτσι όπως σας το λέω.  Αν ακούσει ο δικαστής ότι είσαι από την Αλβανία, που μπορεί να μην είσαι, να έχεις γεννηθεί εδώ αλλά να είναι οι γονείς σου από την Αλβανία, η ποινή που θα φας θα είναι μεγαλύτερη.

Τόνια ΤζαννετάκηΚαι αν είσαι Πακιστανός;

(…):  Ακόμα μεγαλύτερη.

(…):  *** Έλληνες, οι οποίοι είναι Ρομά.

Γεράσιμος Παπαναστασάτος:  Πενήντα στα εκατό είναι Ρομά.  Πάντως οι ίδιοι δεν το ανέφεραν.  Έχετε δίκιο όμως ότι θα ήταν μια πολύ ενδιαφέρουσα διεύρυνση της έρευνας σε αυτό το πεδίο.

(…):  Να κάνω μία τελευταία ερώτηση *** του προσωπικού, σε σχέση με αναλυτικά ***  Αφορά το φυλακτικό προσωπικό στην πλειοψηφία του, γι’ αυτό είναι τόσο…;

Γεράσιμος Παπαναστασάτος:  Το ένα ζήτημα είναι το ίδρυμα αγωγής και το δεύτερο είναι το ανοιχτό κατάστημα στην Κασσαβέτεια, η αγροτική φυλακή στην Κασσαβέτεια, η οποία, ναι, έχει περισσότερο φυλακτικό προσωπικό εκεί, αλλά ένα σημαντικό κομμάτι…

Τόνια ΤζαννετάκηΤο οποίο αφορά όλη τη φυλακή.

Γεράσιμος Παπαναστασάτος:  Το οποίο αφορά όλη τη φυλακή, είναι ανοικτή αγροτική φυλακή ενηλίκων, ο πληθυσμός της Κασσαβέτειας των κρατουμένων ανηλίκων είναι 30, είναι μόνον 30, και η Κασσαβέτεια δεν είναι ανοιχτή φυλακή για τους ανήλικους.  Η Κασσαβέτεια είναι κλειστή φυλακή.  Δεν είναι αγροτική φυλακή, δε λειτούργησε ποτέ γι’ αυτό, γιατί τα κριτήρια λειτουργίας μιας αγροτικής φυλακής για ανήλικους δεν πληρούνται.  Η φυλακή λοιπόν είναι κλειστή για τους ανήλικους.  Όμως το προσωπικό χρεώνεται, δεν είναι ξεχωριστό για τη μία και την άλλη φυλακή, χρεώνεται ολόκληρο στο ίδρυμα.

Τόνια ΤζαννετάκηΔεν πλεονάζει το προσωπικό εκεί πάντως.

Γεράσιμος Παπαναστασάτος:  Όχι, λείπει, ιδιαίτερα ειδικότητες.

Τόνια ΤζαννετάκηΙδιαίτερα ειδικότητες, ακριβώς.  Λοιπόν, ευχαριστούμε πάρα πολύ για την υπομονή σας.  Πλησιάζουμε το εξάωρο, έτσι δεν είναι;  Ευχαριστούμε πολύ.

 

Βιβλιογραφία

  • Αρτινοπούλου, Β. (2001), Βία στο Σχολείο: Έρευνες και Πολιτικές στην Ευρώπη, Μεταίχμιο, Αθήνα.
  • Becker, H. S. (2000), Οι Περιθωριοποιημένοι: Μελέτες στην Κοινωνιολογία της Παρέκκλισης, μετάφραση Κουτζόγλου, Α., Μπουρλιάσκος, Β. Γ. Ι., Νομική Βιβλιοθήκη, Αθήνα.
  • Flood Page, C., Campbell, S., Harrington, V., and Miller, J. (2000), Youth Crime: Findings from the 1998/99 Youth Lifestyle Survey, Home Office Research Study No. 209, London: Home Office.
  • Goldson, B. (2002), ‘New Labour, Social Justice and Children: Political Calculation and the Deserving Undeserving Schism. British Journal of Social Work, 32, 683–695.
  • Graham, J., and Bowling, B. (1995), Young People and Crime, Home Office Research Study No. 145, London: HMSO.
  • HM Chief Inspector of Prisons for England and Wales (2010), Annual Report 2008-2009, London: HMIP.
  • Holloway, K. and Bennett, T. (2004), The Results of the First Two Years of the NEW-ADAM Programme, Home Office Online Report 19/04. London: Home Office.
  • Hough, M., and Mitchell, D. (2003), ‘Drug-Dependent Offenders and Justice for All’ in M.H. Tonry, eds., Confronting Crime: Crime Control Policy Under New Labour, 26-50. Cullompton: Willan Publishing.
  • House of Commons Committee of Public Accounts (2011), The Youth Justice System in England and Wales: Reducing Offending by Young People. Twenty-First Report of Session 2010–11. London: The Stationery Office Limited.
  • Κουράκης, Ν. (2006), Για να Νιώθουμε Ασφαλείς σε μια Κοινωνία Ενεργών Πολιτών: Πρακτικό Εγχειρίδιο για τη Νόμιμη Προστασία του Πολίτη από την Καθημερινή Παραβατικότητα, εκδόσεις Αντ. Σάκκουλα, Αθήνα.
  • Λαμπράκη, Ι. (2011), Η Πρόληψη της Νεανικής Παραβατικότητας μέσω των Προγραμμάτων της Κοινωνικής Ανάπτυξης, Διδακτορική διατριβή, Τμήμα Κοινωνιολογίας – Τομέας Εγκληματολογίας, Πάντειο Πανεπιστήμιο.
  • McGuire, J. (Ed.) (1995), What Works: Reducing Reoffending – Guidelines from Research and Practice. Chichester: Wiley.
  • McNeill, F. & Batchelor, S. (2004), Understanding Desistence from Offending. In Persistent Offending by Young People: Developing practice. Issues in Community and Criminal Justice, Monograph 3. London: National Association of Probation Officers.
  • Ministry of Justice (2011), Offender Management Statistics Quarterly Bulletin, October to December 2010, London: Ministry of Justice.
  • National Audit Office (2002), Review of Criminal Justice Interventions for Drug Users in Other Countries. London: Criminal Policy Research Unit.
  • National Audit Office (2010), The Youth Justice System in England and Wales: Reducing Offending by Young People. London: NAO.
  • Newburn, T. (2007), ‘Youth Crime and Youth Justice’, in M. Maguire, R. Morgan, and R. Reiner, eds., The Oxford Handbook of Criminology, 4th eds. Oxford: Oxford University Press.
  • Νόμος 3189/2003, “Αναμόρφωση της ποινικής νομοθεσίας ανηλίκων και άλλες διατάξεις”, ΦΕΚ Α’ 243/21.10.2003.
  • Νόμος 3860/2010, ΦΕΚ /12.07.2010
  • Olweus, D. (1994), ‘Bullying at School: Long-term Outcomes for the Victims and an Effective School-based Intervention Program’, in L. R., Huesman, Aggressive Behavior: Current Perspectives, Plenum: New York.
  • Prison Reform Trust and Police Foundation (2010), Time for a Fresh Start: The Report of the Independent Commission on Youth Crime and Antisocial Behaviour, London: Police Foundation.
  • Stagaki, P. (2010), Coerced Drug Treatment of Young Offenders within the Criminal Justice System: In Breaking the Cycle of Desistance and Imprisonment, Master’s Dissertation in Criminology and Criminal Justice, Law Department – King’s College, London: University of London.
  • Stevens, A., Kessler, I., and Gladstone, B. (2006), A Review of Good Practices in Preventing Juvenile Crime in the European Union, European Communities, Report prepared for the European Commission, London: EU.
  • Transition to Adulthood (2010), Why is the Criminal Justice System Failing Young Adults? London: Transition to Adulthood.
  • United Nations Office on Drugs and Crime – World Health Organization (2008), Principles of Drug Dependence Treatment. New York: United Nations Publications.
  • Υπουργείο Δικαιοσύνης, Διαφάνειας και Ανθρώπινων Δικαιωμάτων (2010), Γενικός Στατιστικός Πίνακας Κρατουμένων – Ποινών 2003-2010, http//:www.ministryof justice.gr.

 

 

Advertisements

Σχολιάστε

Εισάγετε τα παρακάτω στοιχεία ή επιλέξτε ένα εικονίδιο για να συνδεθείτε:

Λογότυπο WordPress.com

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό WordPress.com. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Twitter

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Twitter. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Facebook

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Facebook. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Google+

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Google+. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Σύνδεση με %s