Η νεανική παραβατικότητα και η ποινική αντιμετώπισή της

Οι ανήλικοι που εμπλέκονται στο σύστημα απονομής της ποινικής δικαιοσύνης,  αποτελούν  μια ειδική ομάδα παραβατικού πληθυσμού η οποία δεν ακολουθεί τις τάσεις των γενικών εγκληματικών στατιστικών αφενός, και χαρακτηρίζεται από εξαιρετική ανομοιογένεια αναφορικά με την ποινική της αντιμετώπιση. Όταν μάλιστα η ομάδα αυτή εξειδικεύεται ακόμα περισσότερο στους ανήλικους παραβάτες που  ταυτόχρονα είναι εξαρτημένοι από ναρκωτικές ουσίες, η εικόνα γίνεται περαιτέρω σύνθετη. Υπερβαίνοντας τις προαναφερθείσες ιδιαιτερότητες, μπορούν να εντοπισθούν βασικά σημεία που οριοθετούν τις τάσεις της νεανικής παραβατικότητας και της ποινικής της αντιμετώπισης:

  • Φαίνεται να υπάρχουν επιμέρους μειωτικές και γενικότερα σταθεροποιητικές τάσεις της νεανικής παραβατικότητας σε Ευρωπαϊκό επίπεδο. Στη ποιοτική της διάσταση, η σοβαρή εγκληματικότητα φαίνεται επίσης να μειώνεται με βραδύτερους ρυθμούς. Ωστόσο, με βάση την έλλειψη επαρκών δεδομένων,  αναδεικνύεται σοβαρή έλλειψη οργανωμένου και τεκμηριωμένου τρόπου καταγραφής της  νεανικής παραβατικότητας
  • Παρά τη μείωση των δεικτών νεανικής παραβατικότητας και εγκληματικότητας, αυξάνονται οι δείκτες εγκλεισμού των ανήλικων παραβατών, στοιχείο που τεκμηριώνει την  εντατικοποίηση της ποινικής αντιμετώπισης. Η αύξηση των ποσοστών εγκλεισμού, συνοδεύεται σε αρκετές περιπτώσεις με αύξηση του συνολικού χρόνου της ποινής. Επιπλέον οι ανήλικοι παραβάτες φαίνεται να παρουσιάζουν σημαντικά αυξημένα ποσοστά υποτροπής σε παράνομες πράξεις.
  • Η νομικά αναγνωρισμένη ηλικία έναρξης ποινικής ευθύνης  αποτελεί καθοριστικό παράγοντα διαμόρφωσης της ποινικής αντιμετώπισης  των ανήλικων παραβατών. Ωστόσο, από τη μελέτη των ποινικών συστημάτων σε Ευρωπαϊκό επίπεδο καταγράφεται σημαντικό εύρος στην ηλικία έναρξης της ποινικής ευθύνης  η οποία κυμαίνεται από τα 8 έτη (Σκωτία) έως τα 16 (Πορτογαλία, Μάλτα, Λουξεμβούργο). Ανάλογο σημαντικό εύρος παρουσιάζει και η ηλικία έναρξης μέτρων εγκλεισμού η οποία κυμαίνεται από τα 8 έτη (Σκωτία) έως τα 16 (Σουηδία)
  • Η χρήση ουσιών συνδέεται με την παραβατική συμπεριφορά, η οποία μπορεί να εμφανισθεί ως πταισματική παραβατικότητα αλλά να πάρει και ιδιαίτερα σοβαρές μορφές που είναι δυνατό να οδηγήσουν στον εγκλεισμό.  Σημαντικό ποσοστό του πληθυσμού των κρατουμένων στην Ευρώπη, κρατούνται για υποθέσεις που είναι άμεσα ή έμμεσα συνδεδεμένες με τις παράνομες ναρκωτικές ουσίες. Το ποσοστό αυτό φτάνει σε χώρες όπως η Ελλάδα, να αποτελεί περίπου το μισό του συνολικού πληθυσμού των κρατουμένων. Στην περίπτωση των ανήλικων κρατουμένων, το Συμβούλιο της Ευρώπης , επισημαίνει τη δυσκολία συστηματικής καταγραφής του πληθυσμού των ανήλικων παραβατών στα σωφρονιστικά καταστήματα της Ευρώπης, καθώς είτε δεν υπάρχουν διαθέσιμα στοιχεία για κάποιες χώρες, είτε δεν υπάρχει ομοιογένεια στον τρόπο καταγραφής,
  • Τα προβλήματα εντείνονται όταν αναφερόμαστε στους ανήλικους παραβάτες που ταυτόχρονα εμπλέκονται με τη χρήση παράνομων ουσιών, καθώς α. Επαναλαμβάνονται οι αδυναμίες που αφορούν τον γενικό πληθυσμό των κρατουμένων (ελλιπή στοιχεία, ανομοιογενής τρόπος καταγραφής) και β.  Η ποινική αντιμετώπιση της συγκεκριμένης ομάδας παρουσιάζει σημαντική ανομοιομορφία, με αποτέλεσμα να μην υπάρχει η δυνατότητα συνολικής αποτύπωσης της ποινικής «ιστορίας» της συγκεκριμένης ομάδας.
  • Το κοινωνικό κόστος της εξάρτησης, είναι ερευνητικά τεκμηριωμένο και επιμερίζεται σε αρκετούς τομείς της κοινωνικής ζωής, καθιστώντας την εξάρτηση από ναρκωτικές ουσίες ως μια από τις πλέον κοινωνικά επιζήμιες συμπεριφορές. Αν σε αυτό το κοινωνικό κόστος προστεθεί και το αντίστοιχο κοινωνικό κόστος της παραβατικότητας, δημιουργείται αυτόματα ένας σημαντικός παράγοντας κοινωνικής  (και ασφαλώς οικονομικής) αποδόμησης. Τέλος, πιθανότητα πρόκλησης μεγαλύτερης βλάβης στο άτομο και στο κοινωνικό σύνολο ως επακόλουθο του εγκλεισμού αποτελεί σημαντικό επιβαρυντικό παράγοντα. Εκείνοι που εμπλέκονται με το σύστημα ποινικής δικαιοσύνης διατρέχουν μεγαλύτερο κίνδυνο υγειονομικών και κοινωνικών συνεπειών ως αποτέλεσμα της χρήσης. Εν συνεχεία, η χρήση ουσιών, ιδιαίτερα εντός σωφρονιστικών καταστημάτων, συνεπάγεται πιο επιβλαβείς συνήθειες που οδηγούν αντίστοιχα σε αυξημένο κίνδυνο μόλυνσης από μεταδιδόμενες ασθένειας, όπως η ηπατίτιδα και το HIV/AIDS.
  • Αποτυπώνεται μια σαφής έλλειψη κοινής Ευρωπαϊκής πολιτικής για τους ανήλικους παραβάτες, με αποτέλεσμα σε κάποιες περιπτώσεις να προκρίνονται στρατηγικές πρόληψης και εναλλακτικών της φυλάκισης μέτρων σωφρονισμού, ενώ σε άλλες περιπτώσεις να συγκεκριμενοποιείται η σωφρονιστική αντιμετώπιση  αποκλειστικά στον εγκλεισμό.  Φαίνεται να απουσιάζει ο κεντρικός σχεδιασμός που να προτείνει τεκμηριωμένη στρατηγική αντιμετώπισης του φαινομένου.
Advertisements

Τα σημαντικότερα θέματα σχετικά με τη λειτουργία των καταστημάτων κράτησης ανηλίκων

Αναφορικά με την αποτύπωση της σημερινής κατάστασης, τα σημαντικότερα θέματα που ανακύπτουν από τη λειτουργία των καταστημάτων κράτησης  ανηλίκων έχουν ως εξής:

Υπερπληθυσμός

Δυσχεραίνει τις συνθήκες κράτησης και παράλληλα δημιουργεί προβλήματα λόγω της αδυναμίας ελέγχου των υπεράριθμων κρατουμένων από πλευράς του προσωπικού (κυρίως στο κατάστημα Αυλώνα).

Κτιριολογικό

Επισημάνθηκε η έλλειψη χώρων και η αναγκαιότητα διεύρυνσης των εγκαταστάσεων φιλοξενίας των ανηλίκων. Επίσης, υπογραμμίστηκε η σημασία της ουσιαστικής λειτουργίας και αξιοποίησης των εγκαταστάσεων και η δημιουργία περισσότερων χώρων ψυχαγωγίας και δραστηριοποίησης των κρατουμένων (γήπεδο, γυμναστήριο, κήπος, κ.ά.)

Έλλειψη ανθρώπινου δυναμικού και οικονομικών πόρων

Συγκεκριμένα, αναφέρθηκε η έλλειψη επιστημονικού και φυλακτικού προσωπικού, καθώς και απουσία εκπαίδευσης των σωφρονιστικών υπαλλήλων σε θέματα που αφορούν το νεαρό της ηλικίας των κρατουμένων και τη διαχείριση κρίσεων. Επίσης, η έλλειψη οικονομικών πόρων καθιστά αδύνατη τόσο τη διεύρυνση των παρεχόμενων υπηρεσιών όσο και την αποκατάσταση σημαντικών φθορών και ελλείψεων που διαπιστώνονται σε κτιριακό επίπεδο.

Περιορισμένες επιλογές εκπαίδευσης, κατάρτισης, δημιουργικής απασχόλησης

Η επαγγελματική κατάρτιση και η εκπαίδευση αποτελούν μέρος του προγράμματος και των τριών καταστημάτων κράτησης από τα οποία λήφθηκαν συνεντεύξεις. Η εκπαίδευση περιλαμβάνει τη λειτουργία σχολείου, Σχολείου Δεύτερης Ευκαιρίας, ΙΕΚ ειδικοτήτων, μαθήματα υπολογιστών, εικαστικών, κ.ά. Επισημάνθηκε η ανάγκη για τη λειτουργία πολυπολιτισμικού σχολείου που θα ανταποκρίνεται στις ανάγκες των αλλοδαπών  κρατουμένων, καθώς ο μεγάλος αριθμός αλλοδαπών δυσχεραίνει την υλοποίηση εκπαιδευτικών και πολιτιστικών προγραμμάτων λόγω της αδυναμίας κατανόησης της Ελληνικής γλώσσας. Επίσης, αναφέρθηκε η αναγκαιότητα για την ύπαρξη επαγγελματικών εργαστηρίων με τη δυνατότητα χορήγησης επαγγελματικής πιστοποίησης. Τέλος, επισημάνθηκε η σημασία της επαγγελματικής αποκατάστασης για την κοινωνική επανένταξη των ανηλίκων. 

Η ψυχαγωγία των ανηλίκων στα καταστήματα κράτησης αφορά κατά κύριο λόγο μουσικές και θεατρικές παραστάσεις, συναυλίες και αθλητικές δραστηριότητες στις οποίες συμμετέχουν οι κρατούμενοι. Επισημαίνεται η αναγκαιότητα και η σημασίας της άθληση και της συμμετοχής των ανηλίκων κρατουμένων σε ψυχαγωγικές δραστηριότητες.

Προκύπτει η ανάγκη των κρατουμένων για δημιουργικότερη αξιοποίηση του ελεύθερου χρόνου έτσι ώστε να βελτιώνονται οι συνθήκες της καθημερινότητας αλλά και οι προοπτικές επανένταξης μετά την αποφυλάκιση.

Έλλειψη υποστηρικτικού οικογενειακού περιβάλλοντος και η αδυναμία κάλυψης αναγκών ειδικών ομάδων

Χρειάζεται η σύνδεση και η επαφή των κρατουμένων με την οικογένεια, ώστε να διευκολυνθεί η σχέση τους με την ευρύτερη κοινωνία και η επανένταξη τους σε αυτή.

Αδυναμία αντιμετώπισης ιδιαιτεροτήτων

Δυσκολία διαχείρισης θεμάτων που αφορούν ιδιαίτερες ομάδες, όπως αυτές των κοριτσιών, των αλλοδαπών και των πιο νέων κρατουμένων.